https://kopalniawiedzy.pl Ciekawe informacje z wielu dziedzin nauki pl kontakt@kopalniawiedzy.pl (KopalniaWiedzy) Neandertalczycy dbali o chorych, rannych i starszych członków swojej grupy. Specjaliści zajmujący się tym tematem nie byli jednak do końca pewni, czy sposób sprawowania opieki medycznej opierał się na wypracowanych strategiach czy też na instynktownym samoleczeniu, jakie możemy obserwować u naczelnych. Teraz jednak udało się zdobyć dowód na świadomie przeprowadzone leczenie. W jaskini Chagyrskaya uczeni odkryli ząb trzonowy, który nosi ślady wiercenia. Ząb pochodzi sprzed około 59 000 lat i jest, zdaniem badaczy, najstarszym znanym przykładem leczenia próchnicy. https://kopalniawiedzy.pl/neandertalczyk-leczenie-zeba-prochnica,38646 https://kopalniawiedzy.pl/neandertalczyk-leczenie-zeba-prochnica,38646 Humanistyka Fri, 15 May 2026 13:58:56 +0200 W lipcu 1945 roku, na pustyni w Nowym Meksyku, Stany Zjednoczone przeprowadziły pierwszy w historii test jądrowy o kryptonimie Trinity. Eksplozja uwolniła energię równoważną 25 tysiącom ton TNT, temperatura w epicentrum przekroczyła 1500°C, ciśnienie zaś sięgnęło 8 gigapaskali, tyle ile głęboko we wnętrzu Ziemi. Piasek pustyni stopił się i zeszklił, tworząc bladozieloną, słabo radioaktywną substancję, którą naukowcy nazwali trynitytem. https://kopalniawiedzy.pl/Trinity-proba-jadrowa-USA-trynityt,38645 https://kopalniawiedzy.pl/Trinity-proba-jadrowa-USA-trynityt,38645 Astronomia/fizyka Fri, 15 May 2026 08:25:17 +0200 Jan van Abbenbroeck to żartowniś z kalesonami w herbie? Bynajmniej. Herb jest jak najbardziej poważny. I znamy go z bardzo poważnego dzieła. https://kopalniawiedzy.pl/Jan-van-Abbenbroeck-herb-spodnie,38644 https://kopalniawiedzy.pl/Jan-van-Abbenbroeck-herb-spodnie,38644 Humanistyka Thu, 14 May 2026 19:15:43 +0200 Fizycy od dekad szukają ciemnej materii, substancji, która stanowi ponad 85 procent całej materii we wszechświecie. Oddziałuje ona wyłącznie grawitacyjnie, co czyni ją praktycznie niewykrywalną dla tradycyjnych teleskopów i detektorów cząstek. Teraz Soumen Roy z Katolickiego Uniwersytetu w Lowanium, Rodrigo Vincente z Uniwersytetu w Amsterdamie, Josu C. Aurrekoetxea z MIT oraz Katy Clough z Queen Mary University i Pedro G. Ferreira z University of Oxford opracowali nową metodę, która pozwala szukać śladów ciemnej materii w falach grawitacyjnych rejestrowanych na Ziemi. https://kopalniawiedzy.pl/ciemna-materia-fale-grawitacyjne-czastki-skalarne-lekkie-czastki,38643 https://kopalniawiedzy.pl/ciemna-materia-fale-grawitacyjne-czastki-skalarne-lekkie-czastki,38643 Astronomia/fizyka Thu, 14 May 2026 10:46:39 +0200 Ziewanie to odruch tajemniczy i bardzo rozpowszechniony u kręgowców. Pojawia się u ryb, gadów, ssaków i ptaków. U człowieka jest obecne już przed narodzinami – płód ziewa od około 24. tygodnia ciąży. Przez długi czas naukowcy zakładali, że to zachowanie jest wyłącznie skutkiem wewnętrznych programów biologicznych, niezwiązanym ze światem zewnętrznym. Jednak badania opublikowane w Current Biology każą to założenie zrewidować. https://kopalniawiedzy.pl/dziecko-kobieta-plod-ziewanie-zarazliwe-ziewanie,38642 https://kopalniawiedzy.pl/dziecko-kobieta-plod-ziewanie-zarazliwe-ziewanie,38642 Nauki przyrodnicze Thu, 14 May 2026 09:49:14 +0200 Dobrze, że wcześniej nie znalazła tego skarbówka, bo zniszczyłaby ten piękny kawałek historii. Na szczęście przetrwał i dostarczył silnego dowodu, że kamienna struktura w Ben Lawers National Nature Reserve służyła do nielegalnej produkcji whisky. https://kopalniawiedzy.pl/whisky-Szkocja-Highlands-nielegalna-produkcja,38640 https://kopalniawiedzy.pl/whisky-Szkocja-Highlands-nielegalna-produkcja,38640 Humanistyka Wed, 13 May 2026 14:05:17 +0200 Wokół jeziora Turkana w Kenii od dekad znajdowane są skamieniałości najdawniejszych przodków człowieka. Jednak te same siły, które ukształtowały tamtejszy krajobraz, powoli rozrywają kontynent na kawałki. Nowe badania naukowców z Obserwatorium Ziemi Lamont-Doherty Uniwersytetu Columbia, opublikowane w Nature Communications, pokazują, że wschodnia Afryka jest bliżej geologicznego rozpadu, niż ktokolwiek przypuszczał. https://kopalniawiedzy.pl/Afryka-Row-Turkana-Wielkie-Rowy-Afrykanskie-czlowiek-skamienialosci,38639 https://kopalniawiedzy.pl/Afryka-Row-Turkana-Wielkie-Rowy-Afrykanskie-czlowiek-skamienialosci,38639 Nauki przyrodnicze Wed, 13 May 2026 12:04:55 +0200 Zeptodżul to tyle energii, ile potrzeba, by przesunąć czerwoną krwinkę o nanometr (miliardową część metra) w górę. Brzmi abstrakcyjnie? Fińskim fizykom udało się nie tylko zmierzyć taką energię, ale nawet pobić tę granicę – wykryli sygnał zaledwie 0,83 zeptodżula. https://kopalniawiedzy.pl/zeptodzul-pomiar-energia,38638 https://kopalniawiedzy.pl/zeptodzul-pomiar-energia,38638 Astronomia/fizyka Wed, 13 May 2026 10:34:11 +0200 W ostatnich latach w Polsce miało miejsce kilka spektakularnych przypadków opublikowania artykułów czy książek wzbogaconych przypisami do nieistniejących źródeł naukowych. Jasnym było, że źródła te zostały zmyślone przez wielkie modele językowe. Gdy nieistniejące prace są cytowane przez dziennikarzy i pisarzy, jest to niepokojący sygnał. Gorzej, gdy takie rzeczy zdarzają się w recenzowanych artykułach naukowych. To oznacza, że mamy problem. I jest on coraz bardziej poważny. https://kopalniawiedzy.pl/sztuczna-inteligencja-AI-LLM-wielkie-modele-jezykowe-nauka-artykul-naukowy-falszywe-cytowanie-nieistniejace-zrodlo,38637 https://kopalniawiedzy.pl/sztuczna-inteligencja-AI-LLM-wielkie-modele-jezykowe-nauka-artykul-naukowy-falszywe-cytowanie-nieistniejace-zrodlo,38637 Ciekawostki Tue, 12 May 2026 17:11:47 +0200 Badania przeprowadzone przez Kristine J. Fernandez i Ghazal Sultani z Garvan Institute of Medical Research oraz innych australijskich instytucji naukowych rzucają światło na jeden z najbardziej frustrujących problemów w onkologii – nawroty raka piersi, które pojawiają się długo po zakończeniu terapii. Wyniki opublikowane w Nature Communications pokazują, że pewne komórki nowotworowe potrafią przetrwać leczenie w zaskakujący sposób. Nie wchodzą w stan głębokiego uśpienia, lecz dzieląc się niezwykle powoli, tak wolno, że przez lata są niewykrywalne. https://kopalniawiedzy.pl/rak-piersi-nowotwor-nawrot-komorka-podzial,38636 https://kopalniawiedzy.pl/rak-piersi-nowotwor-nawrot-komorka-podzial,38636 Medycyna Tue, 12 May 2026 10:47:32 +0200 Mózg to niezwykle plastyczny organ. O tym wiemy od dawna. Tajemnicą pozostaje, jak daleko sięga ta plastyczność. Przeprowadzone w Chinach badania sugerują, że bardzo daleko. Nasz mózg przez miliony lat ewolucji uczył się rozpoznawać i kontrolować konkretny zestaw kończyn. Tymczasem Ziyi Xiong z Beijing Normal University oraz Yiyang Cai z Uniwersytetu Pekińskiego i ich zespół postanowili sprawdzić, co się stanie jeśli przez tydzień będziemy oszukiwać mózg, dając mu do dyspozycji wirtualne skrzydła. https://kopalniawiedzy.pl/mozg-plastycznosc-skrzydla-lot-latanie,38635 https://kopalniawiedzy.pl/mozg-plastycznosc-skrzydla-lot-latanie,38635 Nauki przyrodnicze Tue, 12 May 2026 09:38:04 +0200 Pod koniec kwietnia do Stowarzyszenia Muzeów Jutlandii Północnej (Nordjyske Museer) przyszedł mężczyzna i przyniósł przedmioty, które postawiły muzealników na równe nogi. Mężczyzna pokazał im dwie złote bransolety, które znalazł częściowo wystające z ziemi przy polnej drodze na zalesionym terenie w pobliżu miejscowości Rold. Tak zaczęła się historia odkrycia jednego z najważniejszych w Danii złotych skarbów wikingów. https://kopalniawiedzy.pl/wikingowie-bransolety-zloto-skarb-Dania-Jutlandia,38634 https://kopalniawiedzy.pl/wikingowie-bransolety-zloto-skarb-Dania-Jutlandia,38634 Humanistyka Mon, 11 May 2026 19:57:05 +0200 Była majowa noc 1859 roku, gdy brytyjski oficer marynarki Francis Leopold McClintock niemal się potknął o kości rozrzucone na Wyspie Króla Williama. Przy szczątkach znalazł dokumenty wystawione na Harry'ego Peglara, oficera z HMS Terror odpowiedzialnego za takielunek. Przez następne 166 lat naukowcy kłócili się, czy to naprawdę Peglar. Szczątki odziane były w resztki munduru, nie pasujące do stopnia Peglara. McClintock wiedział jedno, jego czwarta z kolei wyprawa poszukiwawcza zakończyła się – przynajmniej częściowym – sukcesem. Trafił oto na ślad zaginionej ekspedycji Franklina. https://kopalniawiedzy.pl/wyprawa-Franklina-szczatki-Franklin-ekspedycja,38633 https://kopalniawiedzy.pl/wyprawa-Franklina-szczatki-Franklin-ekspedycja,38633 Humanistyka Mon, 11 May 2026 12:03:05 +0200 Odyn wysyłał w świat kruki Huginna i Munina, by zbierały dla niego informacje. Bóg posyłał też z nimi wilki, Geriego i Frekiego, by upewnić się, że kruki będą miały co jeść. Związek kruków i wilków jest więc ludziom od dawna znany. Jednak od tysiącleci ludzie zakładali, że kruk podąża za drapieżnikiem, by zebrać resztki po uczcie. Jednak myliliśmy się. Kruki nie śledzą wilków. Zapamiętują krajobraz i wracają tam, gdzie jedzenie pojawia się najczęściej. https://kopalniawiedzy.pl/kruk-wilk-polowanie-zdobycz-uczta-pozywienie,38632 https://kopalniawiedzy.pl/kruk-wilk-polowanie-zdobycz-uczta-pozywienie,38632 Nauki przyrodnicze Mon, 11 May 2026 09:25:33 +0200 Pierwsza rządowa decyzja o budowie elektrowni jądrowej w Polsce zapadła w 1971 roku. Na razie elektrowni nie ma, ale jest za to beczka. Drewniana. Sprzed kilkuset lat. Znaleziono ją w Bałtyku, w miejscu, w którym trwają prace przygotowawcze do budowy infrastruktury do czerpania wody na potrzeby chłodzenia bloków energetycznych pierwszej elektrowni jądrowej. https://kopalniawiedzy.pl/beczka-Baltyk-osmund-elektrownia-jadrowa,38626 https://kopalniawiedzy.pl/beczka-Baltyk-osmund-elektrownia-jadrowa,38626 Humanistyka Thu, 07 May 2026 13:56:56 +0200 Jednym z najbardziej widocznych skutków udomowienia jest zmniejszenie rozmiarów mózgu. Biologia proponuje różne wyjaśnienia przyczyn tego zjawiska. Mówi się o zmniejszonej presji ze strony środowiskowej, zmniejszenie mózgu to również oszczędność energii, być może też mniejszy mózg wiąże się z większą uległością czy łagodnością. Zmniejszenie to widać wyraźnie na przykład u psów, których mózg jest o 20–30 proc. mniejszy niż u wilków. https://kopalniawiedzy.pl/pies-mozg-wilk-udomowienie-rozmiar-mozgu,38625 https://kopalniawiedzy.pl/pies-mozg-wilk-udomowienie-rozmiar-mozgu,38625 Nauki przyrodnicze Thu, 07 May 2026 13:27:25 +0200 W zbiorach York Museums Trust od lat spoczywały gipsowe odlewy ciał zmarłych z okresu rzymskiego. Nikt nie przypuszczał, że skrywają jeden z najcenniejszych materiałów starożytnego świata. Dopiero szczegółowa analiza chemiczna przeprowadzona przez archeologów z Uniwersytetu w Yorku ujawniła niezwykłą tajemnicę. Około 1700 lat temu w Yorku (Eboracum) pochowano dwoje niemowląt spowitych w tkaninę zdobioną złotą nicią i barwioną purpurą tyryjską. https://kopalniawiedzy.pl/purpura-tyryjska-niemowle-pochowek-zloto-York-Eboracum,38624 https://kopalniawiedzy.pl/purpura-tyryjska-niemowle-pochowek-zloto-York-Eboracum,38624 Humanistyka Thu, 07 May 2026 10:13:17 +0200 Naukowcy z Baylor College of Medicine i kilku innych ośrodków odkryli, że hipokamp – jedna z kluczowych struktur mózgu – zachowuje zdolność do zaskakująco złożonego przetwarzania informacji nawet podczas wyłączenia świadomości.Badanie przeprowadzono u siedmiu pacjentów poddawanych planowym operacjom neurologicznym z powodu lekoopornej padaczki skroniowej. https://kopalniawiedzy.pl/mozg-jezyk-znieczulenie-swiadomosc-hipokamp,38622 https://kopalniawiedzy.pl/mozg-jezyk-znieczulenie-swiadomosc-hipokamp,38622 Nauki przyrodnicze Wed, 06 May 2026 19:31:20 +0200 Przez powiat Salzland w Saksonii-Anhalt będzie przebiegała nowa linia wysokiego napięcia, a że przechodzi ona przez obszary, na których istniało wiele osad, podjęto tam prace archeologiczne. Naukowcy badali między innymi wyniesienie terenu, które było zasiedlone już w neolicie, a osadnictwo kontynuowano w epoce brązu i żelaza. Wśród typowych znalezisk, jak doły posłupowe, jamy zasobowe, rowy czy pochówki, wyróżniał się jeden obiekt – jama o średnicy około 80 centymetrów gęsto wypełniona kośćmi zwierzęcymi. Już na pierwszy rzut oka archeolodzy zauważyli charakterystyczne zęby bobrów. https://kopalniawiedzy.pl/bobry-neolit-szczatki-Saksonia-Anhalt-bobr,38620 https://kopalniawiedzy.pl/bobry-neolit-szczatki-Saksonia-Anhalt-bobr,38620 Humanistyka Wed, 06 May 2026 13:17:20 +0200 Ludzkie języki w niezwykłym stopniu różnią się między sobą. Jedne stawiają czasownik na początku zdania, inne na końcu, jeszcze inne w środku. Jedne posługują się tonami, inne nie. Jedne opisują „palec” i „dłoń” tym samym słowem, inne mają odrębne pojęcia. Dlaczego ta różnorodność jest tak nierównomiernie rozłożona na mapie świata? Dlaczego jedne regiony są prawdziwymi mozaikami językowymi, a w innych dominuje jeden wzorzec? Odpowiedź, jak pokazują badania opublikowane właśnie na łamach PNAS, tkwi w genetyce mieszkańców poszczególnych obszarów. https://kopalniawiedzy.pl/jezyk-zroznicowanie-jezykowe-geny-zroznicowanie-genetyczne,38619 https://kopalniawiedzy.pl/jezyk-zroznicowanie-jezykowe-geny-zroznicowanie-genetyczne,38619 Humanistyka Wed, 06 May 2026 09:31:59 +0200 Włókna nerwowe w guzach czerniaka mogą spowalniać wzrost nowotworu, donoszą naukowcy z Weill Cornell Medicine na łamach pisma Neuron. Badacze wykorzystali mysie modele ludzkiego nowotworu, by zbadać wpływ nerwów na rozwój guza. Odkryli, że włókna nerwowe układu współczulnego, często obficie występujące w guzach, mogą blokować wzrost guza lokalnie zmniejszając liczbę wspierających go makrofagów. Układ nerwowy jest tradycyjnie uznawany za element napędzający wzrost nowotworów. Odkryliśmy, że w pewnych sytuacjach może je hamować. https://kopalniawiedzy.pl/czerniak-uklad-nerwowy-wlokna-nerwowe-wzrost,38618 https://kopalniawiedzy.pl/czerniak-uklad-nerwowy-wlokna-nerwowe-wzrost,38618 Medycyna Tue, 05 May 2026 11:26:12 +0200 Przez dziesięciolecia ukazywały się badania, których autorzy wskazywali, że kawa ma korzystny wpływ na organizm. Jej picie łączono z dłuższym życiem i zmniejszonym ryzykiem chorób chronicznych. Jednak dokładny mechanizm tego działa nie był znany. Teraz naukowcy z Texas A&M University odkryli, że związki zawarte w kawie oddziałują na receptor białkowy NR4A1, który odgrywa istotną rolę w ochronie organizmu przed chorobami związanymi z wiekiem. https://kopalniawiedzy.pl/kawa-receptor-NR4A1,38617 https://kopalniawiedzy.pl/kawa-receptor-NR4A1,38617 Zdrowie/uroda Tue, 05 May 2026 10:01:32 +0200 Sebastian Zieba z Center for Astrophysics Harvard & Smithsonian oraz Laura Kreidberg, dyrektor Instytutu Astronomii im. Maxa Plancka (MPIA) oraz ich zespół z USA, Chin i Niemiec, przeprowadzili badania powierzchni LHS 3844 b. Wykorzystali w tym celu instrument MIRI (Mid-Infrared Instrument) znajdujący się na pokładzie Teleskopu Jamesa Webba (JWST), obserwując w paśmie w zakresie 5–12 mikrometrów trzy zaćmienia planety przez gwiazdę. https://kopalniawiedzy.pl/Teleskop-Webba-powierzchnia-egzoplaneta-sklad,38616 https://kopalniawiedzy.pl/Teleskop-Webba-powierzchnia-egzoplaneta-sklad,38616 Astronomia/fizyka Mon, 04 May 2026 18:41:53 +0200 Było zwykłe piątkowe południe, 10 kwietnia 2026 roku, gdy poszukiwacze skarbów, Rune Sætre i Vegard Sørlie, spacerowali po polach uprawnych niedaleko miasteczka Rena w dolinie Østerdalen. Nagle ich detektory metali dały znać, że coś jest pod ziemią. Mężczyźni zaczęli kopać i, jedna po drugiej, wydobyli 19 srebrnych monet. Rune i Vegard przerwali poszukiwania i zadzwonili po archeologów. Niedługo później dowiedzieli się, że trafili na największy w historii Norwegii skarb monet z epoki wikingów. https://kopalniawiedzy.pl/wikingowie-epoka-wikingow-monety-skarb-monet-Norwegia,38615 https://kopalniawiedzy.pl/wikingowie-epoka-wikingow-monety-skarb-monet-Norwegia,38615 Humanistyka Mon, 04 May 2026 14:27:28 +0200 Członkowie Nadwiślańskiej Grupy Poszukiwawczej Stowarzyszenia „Szansa” znaleźli wyjątkowy zabytek – wykonany z brązu fragment bizantyjskiej kłódki w kształcie konia. Wspaniałego odkrycia dokonano we wsi Sobótka w powiecie opatowskim. Średniowieczne kłódki stylizowane na zwierzęta uważane są za wyroby elitarne, być może były wykonywane na indywidualne zamówienia, stąd też znajdowane są one rzadko, a najbliższych analogii dla znaleziska z Sobótki trzeba szukać za granicą. https://kopalniawiedzy.pl/klodka-Bizancjum-Sobotka-kon-Cesarstwo-Bizantynskie-krucjata,38614 https://kopalniawiedzy.pl/klodka-Bizancjum-Sobotka-kon-Cesarstwo-Bizantynskie-krucjata,38614 Humanistyka Mon, 04 May 2026 10:02:48 +0200