https://kopalniawiedzy.pl Ciekawe informacje z wielu dziedzin nauki pl kontakt@kopalniawiedzy.pl (KopalniaWiedzy) Od dekad badania geologiczne malują nam obraz kambryjskich i ordowickich oceanów jako piekła. Na niskich szerokościach temperatury wody miały przekraczać 40 stopni Celsjusza, sięgając 50 i więcej stopni. Takie wnioski płyną z analiz izotopów tlenu w skamieniałych muszlach i zębach konodontów. Trudno jednak pogodzić je z faktem, że właśnie wtedy życie w oceanach rozkwitało na niespotykaną skalę. Teraz zespół Dongyu Zhenga z Uniwersytetu Technologicznego w Chengdu, Paula J. Valdesa z Uniwersytetu w Bristolu i Benjamina J. W. Millsa z Uniwersytetu Leeds opublikował na łamach Nature Communications artykuł, w którym stwierdza, że przeszłość była znacznie chłodniejsza. https://kopalniawiedzy.pl/temperatura-kambr-ordowik-fanerozoik,38776 https://kopalniawiedzy.pl/temperatura-kambr-ordowik-fanerozoik,38776 Nauki przyrodnicze Fri, 10 Jul 2026 12:07:48 +0200 Zespół czesko-uzbeckich archeologów, w tym Ladislav Stančo z Uniwersytetu Karola w Pradze i Shapulat Shaydullaev z Uniwersytetu Państwowego w Termezie, od kilku lat przeczesuje dawne pogranicze baktryjsko-sogdyjskie. To kraina na styku dzisiejszego Uzbekistanu i Afganistanu, gdzie w III–II wieku p.n.e. rządzili greccy władcy, spadkobiercy imperium Aleksandra Wielkiego. Znane są tu warownie takie jak Kurganzol czy Uzundara, strzegące górskich przełęczy. Znacznie mniej wiadomo było jednak o zwykłych osadach na ich zapleczu. I to właśnie miało zmienić badania Iskandar Tepa. https://kopalniawiedzy.pl/Uzbekistan-Grecja-Aleksander-Wielki-Baktria-Sogdiana,38775 https://kopalniawiedzy.pl/Uzbekistan-Grecja-Aleksander-Wielki-Baktria-Sogdiana,38775 Humanistyka Fri, 10 Jul 2026 10:28:03 +0200 Od lat krążą niepokojące doniesienia o tym, że Rosja może pracować nad bronią jądrową przeznaczoną do umieszczenia na orbicie. W 2024 roku amerykańscy urzędnicy ostrzegali, że Moskwa rozwija satelitę zdolnego przenosić głowicę nuklearną. Podejrzenia wzbudził już wcześniej start satelity Kosmos 2553 w 2022 roku, zaledwie kilka tygodni przed pełnoskalową inwazją na Ukrainę. Problem w tym, że nikt dotąd nie wymyślił wiarygodnego sposobu, by to sprawdzić. https://kopalniawiedzy.pl/satelita-kosmos-bron-jadrowa-przestrzen-kosmiczna-elektrony-Rosja,38774 https://kopalniawiedzy.pl/satelita-kosmos-bron-jadrowa-przestrzen-kosmiczna-elektrony-Rosja,38774 Ciekawostki Thu, 09 Jul 2026 12:54:18 +0200 W Nature ukazał się artykuł, w którym opisano wyniki niezwykłego eksperymentu, wyglądającego jak z literatury science fiction. Dwa humanoidalne roboty, sterowane zdalnie przez ludzi, przeprowadziły operacje chirurgiczne. W jednym przypadku robot usunął pęcherzyk żółciowy, mając u boku asystującego mu lekarza. W drugim dwa roboty pracowały razem, bez człowieka stojącego przy stole. Pacjentami, co warto od razu sprecyzować, były duże ssaki niebędące naczelnymi, a całość odbyła się w ramach badania przedklinicznego, nie na sali operacyjnej prawdziwego szpitala. https://kopalniawiedzy.pl/humanoid-robot-Surgie-sala-operacyjna-operacja-DaVinci-robot-chirurgiczny,38773 https://kopalniawiedzy.pl/humanoid-robot-Surgie-sala-operacyjna-operacja-DaVinci-robot-chirurgiczny,38773 Medycyna Thu, 09 Jul 2026 11:25:52 +0200 Astronomowie ogłosili odkrycie 31 nowych kwazarów – supermasywnych czarnych dziur gwałtownie pochłaniających materię w sercach młodych galaktyk – widocznych w epoce, gdy wszechświat miał zaledwie kilkaset milionów lat. To wynik pierwszego półtora roku pracy kosmicznego teleskopu Euclid, europejskiej misji, która pierwotnie miała mapować rozkład ciemnej materii i energii, a przy okazji stała się najskuteczniejszym jak dotąd narzędziem do polowania na najodleglejsze obiekty świecące we wszechświecie. https://kopalniawiedzy.pl/Euclid-kwazar-wszechswiat-czarna-dziura,38770 https://kopalniawiedzy.pl/Euclid-kwazar-wszechswiat-czarna-dziura,38770 Astronomia/fizyka Wed, 08 Jul 2026 16:53:36 +0200 Przed czterema laty dowiedzieliśmy się, że świat utracił aż 90% manuskryptów z opowieściami heroicznymi i rycerskimi. To zrodziło naturalne pytanie, ile straciliśmy samych opowieści. Bo w końcu utrata manuskryptu nie oznacza, że zniknęła zapisana w nim opowieść. Ta mogła przetrwać w innych kopiach. Jean-Baptiste Camps, Julien Randon-Furling i Ulysse Godreau z École nationale des chartes poinformowali na łamach PNAS Nexus, że mogliśmy stracić nawet 60 procent średniowiecznych utworów tego gatunku, a spośród samych rękopisów – ponad 95 procent. Taki wynik dał model matematyczny oparty na symulacjach komputerowych i danych o blisko dwóch tysiącach manuskryptów. https://kopalniawiedzy.pl/manuskrypt-strata-romans-rycerski-opowiesc,38769 https://kopalniawiedzy.pl/manuskrypt-strata-romans-rycerski-opowiesc,38769 Humanistyka Wed, 08 Jul 2026 13:26:03 +0200 W biologii reprodukcyjnej panuje milczące przekonanie, że jajnik po menopauzie to organ w stanie spoczynku. Puste rusztowanie z tkanki łącznej, które przez pewien czas jeszcze wydziela śladowe ilości testosteronu, a potem po prostu trwa, nie robiąc nic szczególnego. Nowe badanie zespołu Franceski Duncan z Northwestern University, opublikowane w Molecular Human Reproduction, każe to przekonanie zrewidować. Okazuje się, że jajnik po zakończeniu funkcji rozrodczej nie usypia – on się przekwalifikowuje. https://kopalniawiedzy.pl/menopauza-jajnik-funkcja,38768 https://kopalniawiedzy.pl/menopauza-jajnik-funkcja,38768 Nauki przyrodnicze Wed, 08 Jul 2026 10:23:36 +0200 Jednym z najpoważniejszych problemów recyklingu tworzyw sztucznych są barwniki. To właśnie one, dodawane po to, by plastik ładnie wyglądał, sprawiają, że większość kolorowych odpadów plastikowych kończy jako szary lub czarny granulat. Mamy w tym przypadku do czynienia z downcyklingiem, procesem, w wyniku którego po recyklingu otrzymujemy produkt niskiej jakości. To poważny problem, gdyż oznacza, że i tak musimy produkować nowy plastik, gdyż to, co otrzymaliśmy po downcyklingu nie nadaje się do wielu zastosowań. Zespół japońskich naukowców z Osaka Metropolitan University oraz firmy Fuji Pigment postanowił rozwiązać ten problem. https://kopalniawiedzy.pl/plastik-barwnik-krzemionka,38766 https://kopalniawiedzy.pl/plastik-barwnik-krzemionka,38766 Technologia Tue, 07 Jul 2026 14:13:57 +0200 Środowiskowe DNA (eDNA) to materiał genetyczny, którym organizmy żywe „zanieczyściły" otoczenie. Od ponad dekady jest ono coraz powszechniej wykorzystywane w badaniach nad przeszłością, pozwalając naukowcom np. zrekonstruować środowisko naturalne sprzed tysiącleci na podstawie DNA roślin i zwierząt znajdującego się w glebie. Teraz międzynarodowy zespół naukowców, na czele którego stali Alba Bossoms Mesa i Matthias Meyer z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka oraz Hipólito Collado Giraldo z Universidad de Extramadura, po raz pierwszy wykazał, że ślady ludzkiego DNA mogą przetrwać na ścianach jaskiń przez tysiące lat, w tym w miejscach pokrytych paleolitycznymi malowidłami. https://kopalniawiedzy.pl/DNA-czlowiek-jaskinia-eDNA-DNA-srodowiskowe-malowidla-naskalne,38765 https://kopalniawiedzy.pl/DNA-czlowiek-jaskinia-eDNA-DNA-srodowiskowe-malowidla-naskalne,38765 Humanistyka Tue, 07 Jul 2026 13:16:58 +0200 Empatia, zdolność do współodczuwania wraz z innymi, jest jednym ze spoiw społeczeństw. W 2011 roku amerykańscy naukowcy zaobserwowali w serii eksperymentów, że szczury najpierw uwalniały inne szczury z pułapki, a następnie dzieliły się nimi pożywieniem, zamiast zostawić je w klatce i zjeść samemu. Czyżby szczury odczuwały empatię? Wyniki te potwierdziły się w 2019 roku. Jak wówczas informowaliśmy, gdy szczury widzą cierpiące zwierzę, w ich mózgach aktywują się te same neurony, które aktywują się, gdy same cierpią. https://kopalniawiedzy.pl/szczur-zwierze-empatia-spor-naukowy,38764 https://kopalniawiedzy.pl/szczur-zwierze-empatia-spor-naukowy,38764 Nauki przyrodnicze Tue, 07 Jul 2026 10:35:20 +0200 Czarne dziury od pół wieku uważane są za obiekty, które łączą fizykę ekstremalną z tą najbardziej przyziemną. Już w latach 70. Stephen Hawking i inni fizycy zauważyli, że mechanika czarnych dziur rządzi się prawami przypominającymi zwykłą termodynamikę. Problem w tym, że owe prawa sformułowano dla czarnych dziur w stanie równowagi, czyli takich, które się nie zmieniają. Tymczasem prawdziwe czarne dziury nieustannie ewoluują – rosną, zderzają się, parują. Abhay Ashetkar, Daniel E. Paraizo oraz Jonathan Shu z Pennsylvania State University zaproponowali na łamach Physical Review Letters sposób na przezwyciężenie tego ograniczenia. https://kopalniawiedzy.pl/czarna-dziura-termodynamika,38763 https://kopalniawiedzy.pl/czarna-dziura-termodynamika,38763 Astronomia/fizyka Mon, 06 Jul 2026 18:10:04 +0200 Zespół genetyków i archeologów z Niemiec, Kazachstanu, Australii i Korei Południowej – kierowany przez Ayshin Ghalichi i Ainash Childebayevą – przebadał genomy 85 osób pochowanych na stepach Eurazji między 900 a 200 rokiem p.n.e., w czasach, gdy obszar ten zamieszkiwały koczownicze ludy określane zbiorczo mianem Scytów. Na podstawie badań archeologicznych wiemy, że społeczeństwo scytyjskie nie było egalitarne. Wielkie kurhany, bogato wyposażone groby, ślady trepanacji czaszek wykonywanych zapewne w celu zabalsamowania zwłok możnych zmarłych, sugerują istnienie elity. Ghalichi, Childebayeva i ich zespół chcieli dowiedzieć się, czy władza i status przechodziły z pokolenia na pokolenie w obrębie rodu, czy raczej zdobywano je własnymi zasługami. https://kopalniawiedzy.pl/Scytowie-elita-status-dziedziczenie,38761 https://kopalniawiedzy.pl/Scytowie-elita-status-dziedziczenie,38761 Humanistyka Mon, 06 Jul 2026 12:47:28 +0200 Miliardy lat temu przypadkowe reakcje zachodzące w oceanie zmieniły chemię w biologię. Na Ziemi powstało życie. Nie wiemy dokładnie, jak to się stało, ale Katarzyna Adamala z University of Minnesota i jej zespół postanowili sprawdzić, czy da się ten proces powtórzyć w laboratorium. W preprincie – czyli wstępnej wersji artykułu naukowego – opublikowanym niedawno w bioRxiv, uczeni opisali syntetyczną komórkę, która rośnie, replikuje DNA, dzieli się na komórki potomne i robi to wszystko na podstawie instrukcji zapisanej we własnym genomie. https://kopalniawiedzy.pl/komorka-sztuczna-komorka-chemia-biologia-zycie,38760 https://kopalniawiedzy.pl/komorka-sztuczna-komorka-chemia-biologia-zycie,38760 Nauki przyrodnicze Mon, 06 Jul 2026 10:50:14 +0200 Piękny papierowy zwój przez sto osiemdziesiąt dziewięć lat leżał w zbiorach Royal Geographical Society. Szeroki na dwadzieścia pięć centymetrów, ozdobiony wizerunkami statków i budowli sakralnych, uchodził za ładną, egzotyczną, ale naukowo drugorzędną osobliwość. Badacze, którzy zajmowali się nim w 1947, 1987, 2002, 2012 i 2022 roku, byli zgodni, że mapa nie zawiera danych o szerokości ani długości geograficznej, a fakt, że nie oddaje prawdziwego kąta przebiegu linii brzegowej Morza Czerwonego i Zatoki Adeńskiej względem stron świata, traktowali jako jej słabość. Właśnie dowiedzieliśmy się, że się mylili. https://kopalniawiedzy.pl/mapa-Indie-Morze-Czerwone-Zatoka-Adenska-Royal-Geographical-Society,38758 https://kopalniawiedzy.pl/mapa-Indie-Morze-Czerwone-Zatoka-Adenska-Royal-Geographical-Society,38758 Humanistyka Fri, 03 Jul 2026 15:15:13 +0200 Zespół z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka w Lipsku – w tym Alba Bossoms Mesa, Benjamin M. Peter, Mateja Hajdinajk oraz Svante Pääbo – we współpracy z naukowcami ze Szwecji, Belgii, Danii, Holandii, Francji i USA, opublikował w Nature wyniki analizy DNA 27 neandertalczyków sprzed 40–52 tysięcy lat. Oprócz kości ze Spy znalazły się tam szczątki znalezione w jaskiniach Goyet, Engis czy Trou Margerite. To największy jak dotąd zbiór danych genetycznych z jednego regionu Europy w tak wąskim oknie czasowym. https://kopalniawiedzy.pl/Europa-neandertalczyk-roznorodnosc-genetyczna,38757 https://kopalniawiedzy.pl/Europa-neandertalczyk-roznorodnosc-genetyczna,38757 Humanistyka Fri, 03 Jul 2026 11:42:37 +0200 Chiara De Gregorio i Adriano R. Lameira z Uniwersytetu w Warwick oraz Marina Davila-Ross z Uniwersytetu w Portsmouth przeanalizowali nagrania śmiechu wszystkich pięciu żyjących gatunków wielkich małp człekokształtnych – orangutanów, goryli, bonobo i szympansów – oraz czworga ludzkich niemowląt i małych dzieci. Wszystkie nagrania pochodziły z zabawy albo łaskotania, czyli sytuacji, w których śmiech pojawia się najbardziej naturalnie. Badacze zmierzyli odstępy między kolejnymi „ha” sprawdzając, czy śmiech jest miarowy. https://kopalniawiedzy.pl/smiech-czlowiek-szympans-orangutan-bonobo-goryl,38756 https://kopalniawiedzy.pl/smiech-czlowiek-szympans-orangutan-bonobo-goryl,38756 Nauki przyrodnicze Fri, 03 Jul 2026 09:30:24 +0200 Astrofizycy nie są zgodni co do tego, co stanie się z Ziemią gdy Słońce opuści ciąg główny i zacznie puchnąć, przeistaczając się w czerwonego olbrzyma. Czy Ziemia zostanie połknięta przez powiększającą się gwiazdę, czy zdąży uciec na bezpieczną orbitę? Niektórzy badacze skazują Ziemię na spopielenie w fazie czerownego olbrzyma, inni uważają, że Ziemia będzie krążyła wokół coraz bardziej gasnącego Słońca. W narracji przedostającej się do opinii publicznej wygrywa ten pierwszy scenariusz. Tymczasem Mats Esseldeurs i Leon Decin z Uniwersytetu Katolickiego w Lowanium oraz Stéphane Mathis z Université Paris-Saclay opublikowali na łamach Astronomy & Astrophysics wyniki badań, które przechylają szalę na ku scenariuszowi przetrwania Ziemi. https://kopalniawiedzy.pl/Ziemia-Slonce-ewolucja,38755 https://kopalniawiedzy.pl/Ziemia-Slonce-ewolucja,38755 Astronomia/fizyka Thu, 02 Jul 2026 11:56:10 +0200 Gdy myślimy o psach, w głowie pojawia się obrazek znany z naszego kręgu cywilizacyjnego – pies czekający przy drzwiach, śpiący w łóżku z właścicielem, towarzyszący podczas spacerów. Tymczasem – jak przypominają naukowcy z Uniwersytetu Fryderyka Schillera w Jenie i Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka w Lipsku – taki model to niewielki wycinek globalnej rzeczywistości. Aż trzy czwarte psów na świecie nie żyje jak zachodnie zwierzęta domowe. Są zaprzęgane do pracy – polują, pilnują, żywią się resztkami, biegają swobodnie. A mimo to, jak pokazują badania opublikowane w Scientific Reports, więź łącząca je z ludźmi okazuje się zaskakująco podobna niezależnie od szerokości geograficznej. https://kopalniawiedzy.pl/czlowiek-pies-wiez-kultura,38754 https://kopalniawiedzy.pl/czlowiek-pies-wiez-kultura,38754 Nauki przyrodnicze Thu, 02 Jul 2026 08:58:50 +0200 Antropolodzy od dawna zmagają się z paradoksem dotyczącym kanibalizmu. Praktyka zjadania innych ludzi należy do zachowań objętych jednymi z najsilniejszych tabu, a jednocześnie ślady kanibalizmu pojawiają się na wszystkich kontynentach i we wszystkich epokach, aż po nowożytność. Jak pogodzić powszechność zakazu z powtarzalnością praktyki? Michał Misiak z Uniwersytetu Wrocławskiego i Petr Tureček z Uniwersytetu Karola w Pradze, autorzy artykułu The Cannibalistic Trade-Off", proponują zaskakująco chłodną odpowiedź – to kwestia zysków i strat. https://kopalniawiedzy.pl/kanibalizm-tabu-koszty-korzysci-zysk-strata,38753 https://kopalniawiedzy.pl/kanibalizm-tabu-koszty-korzysci-zysk-strata,38753 Humanistyka Wed, 01 Jul 2026 18:10:07 +0200 Gdy staniecie nad brzegiem morza poczujecie lekko siarkowy, orzeźwiający zapach. To zasługa dimetylosiarczku (DMS), gazu wydzielanego przez mikroskopijny plankton podczas fotosyntezy. Od niemal pół wieku naukowcy podejrzewali, że ten sam gaz, unosząc się w atmosferze i utleniając, bierze udział w formowaniu chmur nad oceanami. Najnowsze badania zespołu z Uniwersytetu Helsińskiego, przeprowadzone w komorze CLOUD w CERN-ie, pokazują, że rola ta może być większa, niż dotąd sądzono. https://kopalniawiedzy.pl/plankton-chmury-siarka-kwas,38750 https://kopalniawiedzy.pl/plankton-chmury-siarka-kwas,38750 Nauki przyrodnicze Wed, 01 Jul 2026 12:05:56 +0200 Badania opublikowane w Scientific Reports przez zespół z Universidad de Barcelona i Instytutu Maxa Plancka – w tym Ikera Loidi, Jordiego Galbany – pokazują, że najwyższe ssaki świata potrafią mentalnie śledzić zmieniające się ilości jedzenia, nawet gdy nie widzą, co się z nim dzieje. https://kopalniawiedzy.pl/zyrafa-liczby-jedzenie-dodawanie-odejmowanie,38749 https://kopalniawiedzy.pl/zyrafa-liczby-jedzenie-dodawanie-odejmowanie,38749 Nauki przyrodnicze Wed, 01 Jul 2026 08:22:40 +0200 Niewielki fragment skamieniałego kręgu, znaleziony podczas brytyjskiej ekspedycji antarktycznej w 1985 roku, okazał się pierwszą w historii kością dinozaura odkrytą na Antarktydzie. Przez cztery dekady naukowcy byli przekonani, że należała ona do gada morskiego. Dopiero nowe analizy wykazały, że jest to kręg tytanozaura – przedstawiciela grupy długoszyich zauropodów, do której należały największe zwierzęta lądowe w dziejach Ziemi. https://kopalniawiedzy.pl/Antarktyda-tytanozaur-dinozaur,38748 https://kopalniawiedzy.pl/Antarktyda-tytanozaur-dinozaur,38748 Nauki przyrodnicze Tue, 30 Jun 2026 15:32:26 +0200 W Estremadurze, setki kilometrów od najbliższego wybrzeża, archeolodzy znaleźli wykonany z brązu rydwan wotywny, ozdobiony wizerunkami bóstw rzecznych i gryfów. Ten niezwykły zabytek, który ma jedyne znane odpowiedniki nie w Hiszpanii, a w Etrurii, to dowód, że tajemnicza kultura Tartessos sprzed dwóch i pół tysiąca lat była znacznie lepiej osadzona w śródziemnomorskiej sieci wymiany handlowej, niż dotąd sądzono. https://kopalniawiedzy.pl/Tartessos-rydwan-wotywny-Casas-del-Turunuelo,38746 https://kopalniawiedzy.pl/Tartessos-rydwan-wotywny-Casas-del-Turunuelo,38746 Humanistyka Tue, 30 Jun 2026 10:29:28 +0200 W 2010 roku naukowcy z Purdue University i University of New South Wales wyliczyli krytyczną dla człowieka wartość temperatury mokrego termometru. To najwyższa tolerowana przez człowieka temperatura odczuwana, gdy mokra skóra jest wystawiona na działanie poruszającego się powietrza. Uwzględnia się tutaj nie tylko temperaturę, ale i wilgotność. https://kopalniawiedzy.pl/mokry-termometr-temperatura-temperatura-mokrego-termometru-przegrzanie,38745 https://kopalniawiedzy.pl/mokry-termometr-temperatura-temperatura-mokrego-termometru-przegrzanie,38745 Nauki przyrodnicze Mon, 29 Jun 2026 17:11:47 +0200 Przez stulecia bartnicy wiedzieli, jak rozpoznać dobry miód, zanim jeszcze powstała chemia analityczna. Dziś naukowcy potwierdzają, że mieli rację. Ich wiedza opierała się na tysiącach lat praktyki. Bartnictwo – polegające na hodowli pszczół w wydrążonych pniach drzew, zwanych barciami – należy dziś do dziedzictwa kulturowego wpisanego na listę UNESCO. Ale sam miód bartny przez długi czas pozostawał poza głównym nurtem badań naukowych. Nikt tak naprawdę nie sprawdził, czy tradycja lecznicza, która narosła wokół tego produktu, ma solidne biochemiczne podstawy. https://kopalniawiedzy.pl/miod-bartny-driakiew-teriak-rana-miod,38744 https://kopalniawiedzy.pl/miod-bartny-driakiew-teriak-rana-miod,38744 Zdrowie/uroda Mon, 29 Jun 2026 13:31:33 +0200