https://kopalniawiedzy.pl Ciekawe informacje z wielu dziedzin nauki pl kontakt@kopalniawiedzy.pl (KopalniaWiedzy) Wicekról Nowej Hiszpanii, Antonio Sebastián Álvarez de Toledo y Salazar, niezbyt wierzył w czyste intencje przybysza, dominikanina Ignacio Muñoza. Duchowny przybył do Nowej Hiszpanii podczas podróży z Filipin do Madrytu. Jego wyprawę hojnie finansowała korona, zainteresowana obiecanym przez Muñoza usprawnieniem żeglugi. Jednak de Toledo powątpiewał w kompetencje naukowe zakonnika, podejrzewając, że jego naukowe projekty miały być tylko przykrywką dla zdobycia pieniędzy na wyjazd z Filipin. Dlatego poddał Muñoza kilku próbom. Jedną z nich, odbytą 8 sierpnia 1666 roku było rozebranie i opisanie lunety posiadanej przez wicekróla. Zakonnik rozebrał instrument, sporządził rysunki i opisał jego konstrukcję. Pozostawił też informację, która może wpłynąć na postrzeganie osiągnięć Galileusza. Nieznany dotychczas opis zwrócił uwagę José Maríi Moreno Madrida z Uniwersytetu w Limerick. https://kopalniawiedzy.pl/Galileusz-luneta-dokument,38923 https://kopalniawiedzy.pl/Galileusz-luneta-dokument,38923 Humanistyka Mon, 07 Sep 2026 16:04:27 +0200 Laboratorium naukowe może być wyposażone we wszystkie urządzenia niezbędne do dokonania odkrycia, a mimo to naukowcy mogą nie wiedzieć, jak je ze sobą połączyć, by przeprowadzić badania. Lasery, soczewki, zwierciadła i inne narzędzia mają tak wiele możliwości, można je konfigurować na tyle sposobów, że sprawdzenie wszystkich potencjalnych rozwiązań przekracza ludzkie możliwości. Fizycy polegają więc na wiedzy, doświadczeniu i intuicji. Czasem jednak to nie wystarcza. https://kopalniawiedzy.pl/sztuczna-inteligencja-eksperyment-naukowy-fizyka-projektowanie,38922 https://kopalniawiedzy.pl/sztuczna-inteligencja-eksperyment-naukowy-fizyka-projektowanie,38922 Astronomia/fizyka Mon, 07 Sep 2026 12:58:11 +0200 Sztuczna inteligencja pomaga pisać teksty, wyjaśnia trudne zagadnienia, podsuwa rozwiązania, oferuje gotowe odpowiedzi. Czy jej upowszechnienie może sprawić, że będziemy tracili zdolność do wykonywania tych czynności samodzielnie? Odpowiedź na to pytanie postanowił znaleźć międzynarodowy zespół naukowy, w skład którego wchodzili między innymi Ricard Solé z Universitat Pompeu Fabra, David C. Krakauer z Santa Fe Institute oraz Michael Levin z Uniwersytetu Harvarda. https://kopalniawiedzy.pl/LLM-AI-wielki-model-jezykowy-zdolnosc-umiejetnosc,38920 https://kopalniawiedzy.pl/LLM-AI-wielki-model-jezykowy-zdolnosc-umiejetnosc,38920 Technologia Mon, 07 Sep 2026 10:51:19 +0200 Średniowieczne księgi mogą przechowywać nie tylko teksty. W ich kartach przetrwały również ślady chorób zwierząt, z których skór wykonano pergamin. Dzięki takim właśnie zabytkom oraz materiałowi archeologicznemu międzynarodowy zespół naukowy odtworzył historię wirusa ospy owczej sięgającą epoki brązu. Uzyskane przez badaczy genomy są najstarszymi genomami wirusów z rodziny Poxviridae (pokswirusy). To wirus z tej rodziny powoduje jedyną eradykowaną chorobę człowieka, ospę prawdziwą. https://kopalniawiedzy.pl/wirus-ospa-owcza-historia,38918 https://kopalniawiedzy.pl/wirus-ospa-owcza-historia,38918 Humanistyka Fri, 04 Sep 2026 11:58:52 +0200 W miarę dorastania ludzki akcent staje się coraz wyraźniejszy, a my często potrafimy poznać po nim, skąd pochodzi mówca. Nowe badania sugerują, że podobny proces zachodzi też u szympansów. Charakterystyczne cechy odgłosów danej populacji pojawiają się już u najmłodszych, a z czasem stają się coraz wyraźniejsze. Do takich wniosków doszli Kassandra Giragosian z Queen Mary University of London, Marina Davila-Ross z University of Portsmouth oraz Derry Taylor z Institute des Sciences Cognitives Marc Jeannerod. https://kopalniawiedzy.pl/szympans-akcent-smiech-kwilenie-chrzakanie,38917 https://kopalniawiedzy.pl/szympans-akcent-smiech-kwilenie-chrzakanie,38917 Nauki przyrodnicze Fri, 04 Sep 2026 10:13:44 +0200 Zespół przewlekłego zmęczenia, długi COVID, zespół stresu pourazowego, stwardnienie rozsiane i reumatoidalne zapalenie stawów to bardzo różne schorzenia. Łączy je jednak występowanie przewlekłego zmęczenia, zaburzeń poznawczych, nieprawidłowa praca układu odpornościowego i zaburzenia autonomicznego układu nerwowego. A najnowsza analiza wskazuje, że podobieństwa te są znacznie głębsze, niż wynikałoby z prostego porównania genów. https://kopalniawiedzy.pl/dlugi-COVID-stwardnienie-rozsiane-zespol-stresu-pourazowego-reumatoidalne-zapalenie-stawow-geny-genom-DNA-bialka,38916 https://kopalniawiedzy.pl/dlugi-COVID-stwardnienie-rozsiane-zespol-stresu-pourazowego-reumatoidalne-zapalenie-stawow-geny-genom-DNA-bialka,38916 Medycyna Thu, 03 Sep 2026 16:50:29 +0200 Od niemal 100 lat stanowisko archeologiczne w okolicach podwrocławskiej Żórawiny było znane jako cmentarzysko z końca okresu wpływów rzymskich i początków wędrówek ludów. Odkrywano tam pochówki sprzed około 1600 lat. Jednak podczas tegorocznego sezonu badawczego okazało się, że teren ten wykorzystywano już tysiące lat wcześniej. Sensacyjnego odkrycia dokonano w ostatniej chwili, gdy archeolodzy przygotowywali się do zakończenia prac. Właśnie wtedy na ziemi zauważono kolisty zarys o średnicy około 4 metrów. Okazało się, że to kurhan sprzed tysiącleci z centralną komorą grobową. https://kopalniawiedzy.pl/Zorawina-cmentarz-kurhan-naszyjnik-kultura-ceramiki-sznurowej,38915 https://kopalniawiedzy.pl/Zorawina-cmentarz-kurhan-naszyjnik-kultura-ceramiki-sznurowej,38915 Humanistyka Thu, 03 Sep 2026 12:00:00 +0200 W marcu 2026 roku podczas prac przy zbiorniku przelewowym w Aschaffenburgu robotnicy odsłonili drewniane elementy, których przeznaczenie nie było początkowo znane. Kilka tygodni później naukowcy z Bawarskiego Krajowego Urzędu Ochrony Zabytków (BLfD) ustalili, że dęby wykorzystane do budowy ścięto pomiędzy rokiem 372 a 352 przed naszą erą. Według ekspertów, ta niezwykła celtycka budowla jest wyjątkowa na terenie całych Niemiec. Wyróżnia ją wiek, sposób wykonania oraz bardzo dobry stan zachowania. https://kopalniawiedzy.pl/Aschaffenburg-Bawaria-Celtowie-konstrukcja,38914 https://kopalniawiedzy.pl/Aschaffenburg-Bawaria-Celtowie-konstrukcja,38914 Humanistyka Thu, 03 Sep 2026 10:26:26 +0200 W tropikalnym lesie deszczowym naturalny pożar to zjawisko wyjątkowe. Duża wilgotność utrudnia zapłon, w związku z czym większość amazońskich roślin nie jest w żaden sposób przystosowana do obecności ognia. Dane paleośrodowiskowe dowodzą, że przed pojawieniem się ludzi nawet w bardziej suchych regionach Amazonii i na pograniczu lasu i sawanny pożary występowały tam bardzo rzadko. Sytuacja zaczęła zmieniać się po zasiedleniu Ameryki Południowej przez człowieka. https://kopalniawiedzy.pl/Amazonia-pozar-ludzie-puszcza-amazonska,38913 https://kopalniawiedzy.pl/Amazonia-pozar-ludzie-puszcza-amazonska,38913 Nauki przyrodnicze Wed, 02 Sep 2026 16:43:59 +0200 W Rebild na północy Danii właściciel jednej z posesji postanowił wybudować sobie taras przy domu. Usuwał trawę, kamienie i żwir, gdy nagle uderzył widłami w coś, co wydało nietypowy dźwięk. Początkowo sądził, że trafił na kawałki żelaza lub ceramiki. Gdy jednak zaczął rozgarniać rękoma ziemię, jego oczom ukazały się ozdoby, monety i sztabki srebra. Mężczyzna znalazł największy w historii Danii srebrny skarb z epoki wikingów. https://kopalniawiedzy.pl/wikingowie-skarb-srebro-Dania-Rebild,38912 https://kopalniawiedzy.pl/wikingowie-skarb-srebro-Dania-Rebild,38912 Humanistyka Wed, 02 Sep 2026 12:34:04 +0200 Sztuczna inteligencja pozwala uczniom szybciej wykonywać zadania domowe i zdobywać za nie lepsze oceny. Jednak cierpi na tym nauka. Badanie przeprowadzone w chińskich szkołach pokazuje, że uczniowie, którzy „odrabiali” zadania domowe korzystając z AI, gorzej wypadali na egzaminach, niż ich koledzy, którzy zadania domowe robili samodzielnie. https://kopalniawiedzy.pl/sztuczna-inteligencja-AI-uczen-szkola-zadanie-domowe-egzamin,38911 https://kopalniawiedzy.pl/sztuczna-inteligencja-AI-uczen-szkola-zadanie-domowe-egzamin,38911 Ciekawostki Wed, 02 Sep 2026 10:40:58 +0200 Obserwacje brazylijskich kapucynek mogą dać odpowiedź na pytanie, dlaczego człowiek zaczął polować. Susana Carvalho z Uniwersytetu w Porto, Noemi Spangnoletti z Uniwersytetu w São Paulo oraz ich międzynarodowy zespół przez 45 miesięcy obserwowali dwie grupy kapucynek brodatych (Sapajus libidinosus) żyjących na tym samym obszarze. W tym czasie odnotowali 446 przypadków spożywania kręgowców przez te głównie owocożerne małpy. https://kopalniawiedzy.pl/kapucynki-polowanie-kregowce-zwierzeta-ludzie-czlowiek,38910 https://kopalniawiedzy.pl/kapucynki-polowanie-kregowce-zwierzeta-ludzie-czlowiek,38910 Nauki przyrodnicze Tue, 01 Sep 2026 15:28:47 +0200 Sztuczna inteligencja po raz pierwszy wsparła neurochirurga w czasie rzeczywistym podczas operacji usuwania guza mózgu. Opracowany na University College London system analizował obrazy przekazywane z endoskopu i wskazywał na znajdujące się w polu operacyjnym struktury, których uszkodzenie mogło doprowadzić do udaru, utraty wzroku lub śmierci pacjenta. Wspierana przez AI operacja zakończyła się sukcesem. https://kopalniawiedzy.pl/sztuczna-inteligencja-operacja-neurochirurg-przysadka,38909 https://kopalniawiedzy.pl/sztuczna-inteligencja-operacja-neurochirurg-przysadka,38909 Technologia Tue, 01 Sep 2026 11:12:28 +0200 Na stanowisku Skonager w pobliżu Varde w zachodniej Jutlandii archeolodzy badają niezwykły grób sprzed 1300 lat, z epoki wikingów. Zachowały się w nim fragmenty wełnianych i lnianych tkanin, które mogą pomóc odtworzyć sposób ubierania się jednej z pochowanych tam osób. Cmentarzysko zostało odkryte w 2024 roku. Znaleziono w nim pochówki niemowląt, dzieci, młodzieży i dorosłych oraz wyposażenie grobowe, w tym noże, bursztynowe i szklane paciorki. Szczególnie interesujący jest grób dziewczynki, którą pochowano z dwiema owalnymi zapinkami skålspænder. Na zapinkach przetrwały fragmenty tkanin. https://kopalniawiedzy.pl/grob-dziewczynka-stroj-wikingowie,38908 https://kopalniawiedzy.pl/grob-dziewczynka-stroj-wikingowie,38908 Humanistyka Tue, 01 Sep 2026 10:24:32 +0200 Miażdżycę kojarzy się z chorobą ludzi starszych. Jednak szeroko zakrojone badania przeprowadzone w Danii i Hiszpanii dowodzą, że to błędny pogląd. Henning Bundgaard z Uniwersytetu w Kopenhadze i Borja Ibanez z Narodowego Centrum Badań Układu Krążenia w Madrycie oraz ich współpracownicy donoszą na łamach New England Journal of Medicine (NEJM), że pierwsze zmiany w tętnicach można znaleźć już u... 20-latków. A wraz z wiekiem ich liczba rośnie niezwykle szybko. https://kopalniawiedzy.pl/miazdzyca-blaszki-miazdzycowe-uklad-krazenia-tetnice,38907 https://kopalniawiedzy.pl/miazdzyca-blaszki-miazdzycowe-uklad-krazenia-tetnice,38907 Zdrowie/uroda Mon, 31 Aug 2026 15:10:42 +0200 Wczoraj o godzinie 13:26 czasu polskiego NASA wysłała w przestrzeń kosmiczną swoją najnowszą perłę w koronie – Teleskop Kosmiczny Nancy Grace Roman. To nowe wielkie obserwatorium kosmiczne, które będzie badało ciemną energię, ciemną materię i planety pozasłoneczne. Teleskop wystartował na pokładzie rakiety Falcon Heavy firmy SpaceX z historycznego stanowiska 39A Centrum Kosmicznego im. Kennedy'ego na Florydzie. Teraz niezwykłe urządzenie czeka 3-miesięczna podróż i przygotowania do rozpoczęcia pracy. https://kopalniawiedzy.pl/Teleskop-Kosmiczny-Nancy-Grace-Roman-NASA-punkt-libracyjny,38906 https://kopalniawiedzy.pl/Teleskop-Kosmiczny-Nancy-Grace-Roman-NASA-punkt-libracyjny,38906 Astronomia/fizyka Mon, 31 Aug 2026 12:36:22 +0200 W mauzoleum rodziny vom Kramsta na cmentarzu komunalnym w Świebodzicach dokonano sensacyjnego odkrycia. Wczoraj, 28 sierpnia, podczas wykonywania dokumentacji architektonicznej i konserwatorskiej mauzoleum przeprowadzono przeniesienie i zabezpieczenie znajdujących się tam mocno uszkodzonych trumien i barokowych sarkofagów. Wówczas okazało się, że trumny i sarkofagi znajdujące się w górnej części mauzoleum nie należą do członków znanej świebodzickiej rodziny fabrykantów. To zmarli w XVIII i XIX wieku członkowie rodu von Hochbergów https://kopalniawiedzy.pl/Zamek-Ksiaz-von-Hochberg-szczatki-trumna-sarkofag-Swiebodzin,38905 https://kopalniawiedzy.pl/Zamek-Ksiaz-von-Hochberg-szczatki-trumna-sarkofag-Swiebodzin,38905 Humanistyka Sat, 29 Aug 2026 07:34:43 +0200 Ponad 2 kilometry pod ziemią, w kanadyjskim laboratorium SNOLAB, rozpoczął prace jeden z najbardziej czułych instrumentów, jakie kiedykolwiek zbudowano na potrzeby poszukiwania ciemnej materii. SuperCDMS (Super Cryogenic Dark Matter Search) SNOLAB zbiera właśnie pierwsze dane naukowe. Na razie to faza wstępna, a właściwa kampania naukowa rozpocznie się w 2027 roku. https://kopalniawiedzy.pl/SuperCDMS-SNOLAB-ciemna-materia-czastki,38904 https://kopalniawiedzy.pl/SuperCDMS-SNOLAB-ciemna-materia-czastki,38904 Astronomia/fizyka Fri, 28 Aug 2026 16:21:12 +0200 Neandertalczyków kojarzymy przede wszystkim z Europą i chłodniejszymi obszarami Azji. Jednak nowe badania sugerują, że około 55 tysięcy lat temu mogli oni dotrzeć do północnej części Półwyspu Arabskiego. Dowodem na to są kamienne narzędzia, których kształt i sposób wykonania bardziej przypominają artefakty ze stanowisk wiązanych z neandertalczykami niż z Homo sapiens. https://kopalniawiedzy.pl/neandertalczycy-Polwysep-Arabski-narzedzia-Jebel-Katefeh-1,38903 https://kopalniawiedzy.pl/neandertalczycy-Polwysep-Arabski-narzedzia-Jebel-Katefeh-1,38903 Humanistyka Fri, 28 Aug 2026 13:23:16 +0200 Lydia Schneider i Thomas H. Fritz z Instytutu Ludzkiego Poznania i Nauk o Mózgu im. Maxa Plancka postanowili sprawdzić, czy intensywne przeżycie muzyczne może zmienić sposób, w jaki organizm radzi sobie z bólem. Badanie przeprowadzili podczas Wacken Open Air – jednego z największych festiwali metalowych na świecie. https://kopalniawiedzy.pl/Wacken-Open-Air-koncert-metal-tolerancja-na-bol,38902 https://kopalniawiedzy.pl/Wacken-Open-Air-koncert-metal-tolerancja-na-bol,38902 Psychologia Fri, 28 Aug 2026 10:47:02 +0200 Ponad 80 lat temu drzwi jednej z sal Muzeum Historii Naturalnej w Londynie zostały zamknięte przed publicznością. I tak już zostało. Jednak wkrótce to się zmieni. Za trzy tygodnie, 16 września, galeria ponownie zostanie otwarta. Można będzie w niej podziwiać wystawę „Natura i my”, poświęconą temu, jak na przestrzeni wieków zmieniał się stosunek człowieka do przyrody. https://kopalniawiedzy.pl/Muzeum-Historii-Naturalnej-sala-wystawa,38901 https://kopalniawiedzy.pl/Muzeum-Historii-Naturalnej-sala-wystawa,38901 Nauki przyrodnicze Thu, 27 Aug 2026 17:27:00 +0200 Astronomowie skupieni w Dragonfly Focuced Research Organization (DFRO) z Santa Fe zarejestrowali wyjątkowy proces, który od dawna umykał obserwacjom – moment, w którym szczątki umierającej gwiazdy są rozrywane i wchłaniane przez otaczający ją gaz. Zjawisko takie zarejestrowano w znajdującej się 650 lat świetlnych od Ziemi Mgławicy Ślimak, jednej z najbliższych nam i najlepiej poznanych mgławic. https://kopalniawiedzy.pl/Mglawica-Slimak-MOTHRA-gwiazda-materia,38899 https://kopalniawiedzy.pl/Mglawica-Slimak-MOTHRA-gwiazda-materia,38899 Astronomia/fizyka Thu, 27 Aug 2026 10:34:20 +0200 W Chlebach w środkowych Czechach archeolodzy znaleźli okrągły monumentalny obiekt kultowy sprzed około 6500 lat. Jest więc on o około 1000 lat starszy niż Stonehenge. Odkrycie daje nam możliwość lepszego poznania wiedzy astronomicznej rolniczych społeczności neolitu Europy Środkowej. https://kopalniawiedzy.pl/Chleby-Czechy-Stonehenge-kult-przesilenie-deklinacja-Ksiezyca,38898 https://kopalniawiedzy.pl/Chleby-Czechy-Stonehenge-kult-przesilenie-deklinacja-Ksiezyca,38898 Humanistyka Wed, 26 Aug 2026 15:51:15 +0200 Zanieczyszczenie oceanów plastikiem kojarzy nam się zwykle z plastikowymi torbami i butelkami czy z sieciami rybackimi. Tymczasem Freija Mendrik, Richard C. Thompson i ich koledzy z University of Plymouth i North Carolina State University zwracają uwagę na źródło zanieczyszczeń, którego dotychczas nikt nie brał pod uwagę – stare rurociągi i wielofunkcyjne przewody łączące platformy wydobywcze z instalacjami na dnie morskim. https://kopalniawiedzy.pl/rurociag-mikroplastik-zanieczyszczenie,38897 https://kopalniawiedzy.pl/rurociag-mikroplastik-zanieczyszczenie,38897 Nauki przyrodnicze Wed, 26 Aug 2026 13:09:15 +0200 Przez wieki historycy byli przekonani, że tzw. powódź Marii Magdaleny – która rozpoczęła się w lipcu 1342 roku – była największym udokumentowanym tego typu wydarzeniem w średniowiecznej Europie. Nowe badania, przeprowadzone przez międzynarodowy zespół naukowy pod kierunkiem Andrei Kiss i Güntera Blöschla z Wiedeńskiego Uniwersytetu Technologicznego, dowodzą, że pomiędzy jesienią 1341 a końcem 1343 roku Europę nawiedziło aż 16 dużych powodzi. A rok 1342 był rekordowym w ciągu ostatnich 700 lat pod względem liczby takich wydarzeń. https://kopalniawiedzy.pl/powodzie-Europa-sredniowiecze-Magdalena,38896 https://kopalniawiedzy.pl/powodzie-Europa-sredniowiecze-Magdalena,38896 Humanistyka Wed, 26 Aug 2026 10:54:37 +0200