Dlaczego nie zjadamy innych ludzi? To się po prostu nie opłaca Antropolodzy od dawna zmagają się z paradoksem dotyczącym kanibalizmu. Praktyka zjadania innych ludzi należy do zachowań objętych jednymi z najsilniejszych tabu, a jednocześnie ślady kanibalizmu pojawiają się na wszystkich kontynentach i we wszystkich epokach
Wielkie zagłębie produkcyjne wikingów. Na 100 tys. m2 powstawały tkaniny Badacze z Mosegaard Museum odkryli wielkie zagłębie tekstylne wikingów. Obejmowało ono obszar 100 000 metrów kwadratowych, na którym mieściły się 82 częściowo zagłębione w ziemi (grubehuse) budynki warsztatowe i jeden budynek mieszkalny.
Polska na szarym końcu. Mamy 39% analfabetów funkcjonalnych W 2023 roku 31 krajów OECD, w tym Polska, przeprowadziło nowy cykl Programu Międzynarodowej Oceny Kompetencji Dorosłych – PIAAC. To największe na świecie badanie tego typu, mierzące trzy kluczowe umiejętności dorosłych: rozumienie tekstu, rozumowanie matematyczne oraz rozwiązywanie problemów.
Ciekawostki
Jak ludzie kontrolują AI? Pojawiają się problemy znane z wcześniej stosowanych systemów
wczoraj, 12:44Kluczowym elementem zabezpieczenia przed wymknięciem się sztucznej inteligencji spod kontroli jest włączenie ludzi w proces weryfikacji i zatwierdzania podejmowanych przez AI decyzji. Jednak mechanizm ten będzie nieskuteczny, jeśli projektanci oraz użytkownicy nie zmienią swoich przyzwyczajeń – ostrzegają Margaret Mitchell, Avijt Ghosh i Samir Passi zajmujący się, między innymi, kwestiami etycznymi dotyczącymi AI.
Medycyna
Nadciśnienie napędza chorobę zwyrodnieniową stawów
wczoraj, 10:54Ból, sztywność stawów oraz coraz większe problemy z poruszaniem się często przypisujemy zużyciu chrząstki stawowej. Przez lata znosi ona obciążenie, więc z czasem musi się zniszczyć. Okazuje się jednak, że to niepełny obraz. Badania opisane w Science przez zespół Su-Jin Kim i Hyo-Eun Kim pokazują, że do pogarszania stanu stawów może przyczyniać się też mechanizm hormonalny związany z nadciśnieniem tętniczym.
Medycyna
Wirusy, pasożyty i bakteria odpowiadają za 12% nowotworów na świecie
6 października 2026, 15:02Profilaktyka przeciwnowotworowa kojarzy się przede wszystkim z niepaleniem, unikaniem alkoholu, ruchem i zdrową dietą. Tymczasem część zachorowań ma źródło w zakażeniach. Bakteria bytująca w żołądku, wirus atakujący wątrobę czy pasożyty mogą być przyczynami chorób nowotworowych. Według analizy opublikowanej w „The Lancet Oncology” w 2024 roku czynnikom infekcyjnym można przypisać około 2,3 milionów zachorowań na nowotwory na całym świecie. To 12% wszystkich przypadków. W Europie udział ten był bardzo zróżnicowany: od 4% na północy do 10% w części środkowej i wschodniej.
Astronomia/fizyka
Pierwsza planeta „drugiej generacji” wokół białego karła czy planeta z atmosferą „drugiej generacji”?
6 października 2026, 12:26Śmierć gwiazdy nie musi oznaczać końca narodzin planet wokół niej. Materia wyrzucona u schyłku życia przez gwiazdę może posłużyć do budowy nowych światów. Na ślady takiego procesu trafił zespół naukowy z Niemiec, USA i Wielkiej Brytanii, na którego czele stał Jamie T. Williams z University of Warwick. Naukowcy zwrócili uwagę na niezwykły skład materii pochłanianej przez białego karła.
Humanistyka
W Austrii znaleziono nieznane rzymskie miasto. Wspominał o nim Klaudiusz Ptolemeusz?
6 października 2026, 10:20Na limesie naddunajskim, wyznaczonej przez Dunaj granicy Imperium Romanum, dokonano sensacyjnego odkrycia. W pobliżu St. Pantaleon-Erla w Dolnej Austrii badania geofizyczne wykazały obecność nieznanego rzymskiego miasta. Już w tej chwili wiemy, że starannie zaplanowana miejscowość miała powierzchnię 25–30 hektarów i posiadała amfiteatr dla około 8 tysięcy widzów. Powstanie dużego starannie zaplanowanego miasta przy forcie liczącym zaledwie 500 żołnierzy naukowcy uważają za coś wyjątkowego.
Humanistyka
W Mohendżo Daro nierówności się zmniejszały, a ludzie bogacili?
5 października 2026, 14:16Rozwój pierwszych miast często łączy się z narodzinami potężnych elit i pogłębiającymi się różnicami majątkowymi. Tymczasem badania Mohendżo Daro, jednego z dużych miast cywilizacji doliny Indusu, pokazują inną możliwość. Analiza powierzchni domów sugeruje, że nierówności ekonomiczne z czasem tam malały. Adam S. Green z University of York oraz Iqtedar Alam i Cameron Petrie z University of Cambridge opublikowali na łamach Antiquity artykuł, w którym omawiają hipotezę, że zmniejszanie się nierówności społecznych było spowodowane sposobem zarządzania miastem.
Humanistyka
Fortyfikacje sprzed 4000 lat na północy Maroka
1 października 2026, 10:24Nad rzeką Oued Beht w północno-zachodnim Maroku archeolodzy zbadali konstrukcję, która miała chronić miejscową ludność już około 4 tysięcy lat temu. Rów, wał ziemny i ściana tworzyły barierę utrudniającą dostęp do południowej części stanowiska. Wzniesienie tej konstrukcji pokazuje, że mieszkańcy tamtych terenów podejmowali znaczne przedsięwzięcia budowlane w okresie, o którym wciąż niewiele wiemy.
Technologia
Białka z pszczelej przędzy pomogą w stworzeniu „programowalnych” opatrunków?
1 października 2026, 12:50Naukowcy chcą stworzyć opatrunek reagujący na warunki panujące w ranie, a może nawet uwalniający do niej odpowiednie substancje lecznicze w odpowiednim czasie. Jednym z kandydatów na taki opatrunek jest przędza wytwarzana przez larwy pszczół. Australijscy naukowcy sprawdzili, jak obecne w nim białka wpływają na gojenie się ran u myszy. Uzyskane wyniki stały się zachętą do kontynuowania prac.
Astronomia/fizyka
Zapraszamy na NASA Space Apps Challenge 2026! Stalowa Wola czeka!
2 października 2026, 12:23Wiecie, co ma wspólnego Stalowa Wola z NASA i ponad 500 miastami? Tegoroczny listopadowy NASA Space Apps Challenge 2026. To międzynarodowy hackathon organizowany przez NASA, który co roku przyciąga niemal 100 000 uczestników z całego świata. A co najlepsze, wydarzenie jest dostępne dla każdego. Udział w nim nie wymaga specjalistycznej wiedzy, bo ma ono pokazać, że technologie kosmiczne są dostępne niezależnie od tego, czy mamy wykształcenie techniczne lub potrafimy programować.
Nauki przyrodnicze
Równia pod Śnieżką może pomóc w ustaleniu granicy antropocenu
2 października 2026, 12:57Torfowisko w Karkonoszach może pomóc wyznaczyć początek nowej epoki geologicznej. Tak przynajmniej uważają Colin N. Water i Jan Zalasiewicz z University of Leicester oraz ich zespół, którzy na łamach Nature Reviews Earth & Environment wskazali Równię pod Śnieżką jako jedno z trzech miejsc proponowanych stanowisk pomocniczych służących rozpoznaniu granicy antropocenu. W tamtejszym torfowisku zachowały się bowiem ślady przemian, które w połowie XX wieku objęły całą planetę.
Astronomia/fizyka
Szybki rozbłysk gamma poprzedził powstanie magnetara?
3 października 2026, 10:41Kilkanaście miesięcy temu, 4 lipca 2025 roku, zarejestrowano rozbłysk gamma oznaczony jako GRB 250704B. Trwał on około 0,4 sekundy. Takie zdarzenia astronomowie wiążą z łączeniem się zwartych obiektów, na przykład gwiazd neutronowych. Ich połączenie się może uruchomić wyrzut materii poruszającej się niemal z prędkością światła i wywołać błysk wysokoenergetycznego promieniowania. Jednak w tym czasie satelita Einstein Probe obserwował ten sam fragment nieba w zakresie miękkiego promieniowania rentgenowskiego, czyli promieniowania X o stosunkowo niewielkiej energii.
Nauki przyrodnicze
Zabiła dinozaury i stworzyła najdłużej działający pouderzeniowy system hydrotermalny na Ziemi
5 października 2026, 11:47Uderzenie asteroidy, która 66 milionów lat temu zakończyła epokę dinozaurów, pozostawiło po sobie coś więcej niż gigantyczny krater. Pod półwyspem Jukatan powstał rozległy system obiegu gorącej wody. Najnowsze badania pokazują, że działał on przez co najmniej 8 milionów lat. To 4-krotnie dłużej niż wynikało z wcześniejszych szacunków. To najdłużej działający znany pouderzeniowy system hydrotermalny na Ziemi.
Astronomia/fizyka
Szybki rozbłysk gamma poprzedził powstanie magnetara?
3 października 2026, 10:41Kilkanaście miesięcy temu, 4 lipca 2025 roku, zarejestrowano rozbłysk gamma oznaczony jako GRB 250704B. Trwał on około 0,4 sekundy. Takie zdarzenia astronomowie wiążą z łączeniem się zwartych obiektów, na przykład gwiazd neutronowych. Ich połączenie się może uruchomić wyrzut materii poruszającej się niemal z prędkością światła i wywołać błysk wysokoenergetycznego promieniowania. Jednak w tym czasie satelita Einstein Probe obserwował ten sam fragment nieba w zakresie miękkiego promieniowania rentgenowskiego, czyli promieniowania X o stosunkowo niewielkiej energii.
Technologia
Białka z pszczelej przędzy pomogą w stworzeniu „programowalnych” opatrunków?
1 października 2026, 12:50Naukowcy chcą stworzyć opatrunek reagujący na warunki panujące w ranie, a może nawet uwalniający do niej odpowiednie substancje lecznicze w odpowiednim czasie. Jednym z kandydatów na taki opatrunek jest przędza wytwarzana przez larwy pszczół. Australijscy naukowcy sprawdzili, jak obecne w nim białka wpływają na gojenie się ran u myszy. Uzyskane wyniki stały się zachętą do kontynuowania prac.
Nauki przyrodnicze
Równia pod Śnieżką może pomóc w ustaleniu granicy antropocenu
2 października 2026, 12:57Torfowisko w Karkonoszach może pomóc wyznaczyć początek nowej epoki geologicznej. Tak przynajmniej uważają Colin N. Water i Jan Zalasiewicz z University of Leicester oraz ich zespół, którzy na łamach Nature Reviews Earth & Environment wskazali Równię pod Śnieżką jako jedno z trzech miejsc proponowanych stanowisk pomocniczych służących rozpoznaniu granicy antropocenu. W tamtejszym torfowisku zachowały się bowiem ślady przemian, które w połowie XX wieku objęły całą planetę.
Nauki przyrodnicze
Zabiła dinozaury i stworzyła najdłużej działający pouderzeniowy system hydrotermalny na Ziemi
5 października 2026, 11:47Uderzenie asteroidy, która 66 milionów lat temu zakończyła epokę dinozaurów, pozostawiło po sobie coś więcej niż gigantyczny krater. Pod półwyspem Jukatan powstał rozległy system obiegu gorącej wody. Najnowsze badania pokazują, że działał on przez co najmniej 8 milionów lat. To 4-krotnie dłużej niż wynikało z wcześniejszych szacunków. To najdłużej działający znany pouderzeniowy system hydrotermalny na Ziemi.
Humanistyka
W Mohendżo Daro nierówności się zmniejszały, a ludzie bogacili?
5 października 2026, 14:16Rozwój pierwszych miast często łączy się z narodzinami potężnych elit i pogłębiającymi się różnicami majątkowymi. Tymczasem badania Mohendżo Daro, jednego z dużych miast cywilizacji doliny Indusu, pokazują inną możliwość. Analiza powierzchni domów sugeruje, że nierówności ekonomiczne z czasem tam malały. Adam S. Green z University of York oraz Iqtedar Alam i Cameron Petrie z University of Cambridge opublikowali na łamach Antiquity artykuł, w którym omawiają hipotezę, że zmniejszanie się nierówności społecznych było spowodowane sposobem zarządzania miastem.
Astronomia/fizyka
Pierwsza planeta „drugiej generacji” wokół białego karła czy planeta z atmosferą „drugiej generacji”?
6 października 2026, 12:26Śmierć gwiazdy nie musi oznaczać końca narodzin planet wokół niej. Materia wyrzucona u schyłku życia przez gwiazdę może posłużyć do budowy nowych światów. Na ślady takiego procesu trafił zespół naukowy z Niemiec, USA i Wielkiej Brytanii, na którego czele stał Jamie T. Williams z University of Warwick. Naukowcy zwrócili uwagę na niezwykły skład materii pochłanianej przez białego karła.
Zostań Patronem
Od 2006 roku popularyzujemy naukę. Chcemy się rozwijać i dostarczać naszym Czytelnikom jeszcze więcej atrakcyjnych treści wysokiej jakości. Dlatego postanowiliśmy poprosić o wsparcie. Zostań naszym Patronem i pomóż nam rozwijać KopalnięWiedzy.
Zobacz listę Patronów KopalniWiedzy
Wywiad
Jak francuski filolog klasyczny tropi książki skradzione z polskiej biblioteki
Było to zaledwie kilka tygodni po rozpoczęciu mojej pracy w Oddziale Rękopisów. Moja przełożona zapytała mnie, czy nie chciałbym opracować katalogu dawnych listów przechowywanych w naszych zbiorach. Szukając zespołów korespondencji, natrafiłem na listy słynnego renesansowego hellenisty i zauważyłem, że części z nich brakuje. Wydało mi się to podejrzane. Ponieważ podczas pracy nad doktoratem musiałem czytać setki rękopiśmiennych listów rozproszonych w bibliotekach i archiwach całej Europy, wiedziałem, jak i gdzie szukać. Szybko udało mi się zlokalizować brakujące listy w niemieckiej bibliotece, gdzie zostały nabyte pod koniec lat osiemdziesiątych. To jeszcze bardziej wzbudziło moje podejrzenia.
REKLAMA
Artykuły
Naukowcy podpowiadają. Co pomaga w nauce matematyki?
Matematyka wymaga nie tylko znajomości wzorów, ale przede wszystkim zrozumienia abstrakcyjnych pojęć i umiejętności wykorzystania ich w praktyce. Badania nad procesem uczenia się pokazują, że samo czytanie podręcznika lub przeglądanie gotowych rozwiązań nie wystarcza, by trwale zapamiętać materiał. Co więc naprawdę pomaga w nauce matematyki? Sprawdzamy, które metody mają potwierdzenie w badaniach i jak wykorzystać je w codziennej nauce
Pierwsza planeta „drugiej generacji” wokół białego karła czy planeta z atmosferą „drugiej generacji”? 
Pierwsza planeta „drugiej generacji” wokół białego karła czy planeta z atmosferą „drugiej generacji”? Pierwsza planeta „drugiej generacji” wokół białego karła czy planeta z atmosferą „drugiej generacji”? 
Ekspansja Słowian już od II wieku? Nowa metoda analizy DNA pokazuje, co niewidoczne ostatnia aktywność
Polecane książki
Czym jest świadomość? Jakie są jej związki z inteligencją? Czy rozwinięta inteligencja jest potrzebna, by pojawiła się świadomość? Czy świadomy umysł jest charakterystyczny dla ludzi? Co było pierwsze: rozwinięta inteligencja czy świadomość?
więcej