Zagadkowy ptak na monecie Chrobrego
Najbardziej znana z polskich monet, z najstarszym zachowanym w oryginale zapisem nazwy „Polska". I najbardziej kontrowersyjna. A tym, co od dekad budzi spory wśród specjalistów jest... ptak.
Wbrew temu co zwykle myślimy, wcale nie musi być to orzeł. Bo denar Bolesława Chrobrego z napisem Princes Polonie, powstały około roku 1000, w związku ze zjazdem gnieźnieńskim nie jest zwykłym środkiem płatniczym, a manifestem politycznym i religijnym.
Najbardziej uderza brak imienia władcy. To rzecz wyjątkowa jak na ówczesne standardy. Zamiast tego na awersie i rewersie widnieje napis PRINCES POLONIE. Tytuł i nazwa kraju przedkładane są nad osobę panującego. Słowo „princeps" sytuuje Chrobrego ponad tytułem dux (książę), lecz poniżej godności królewskiej. To celowy zabieg dyplomatyczny, odzwierciedlający polityczny awans po spotkaniu z Ottonem III przy grobie świętego Wojciecha.
Na rewersie widnieje krzyż nitkowy, wzorowany na anglosaskich denarach Ethelreda II i ich skandynawskich naśladownictwach. Między ramionami krzyża umieszczono półkola lub okręgi – motyw znany z monet anglosaskich. Krzyż w średniowiecznym mennictwie stanowił zasadniczy symbol chrześcijańskiej władzy i przynależności do łacińskiej Europy. Jego obecność na monecie pierwszego władcy Polski deklarowała, że to państwo chrześcijańskie, zakorzenione w cywilizacji Zachodu. Krzyż jako znak Chrystusa i odkupienia wpisywał monetę w porządek sakralny, który był wówczas – przynajmniej oficjalnie – podstawą wszelkiej władzy.
Natomiast awersu monety nie zajmuje postać władcy ani insygnium świeckie lecz ptak. Stoi zwrócony w prawo, z rozpostartym ogonem, pionowymi kreskami na głowie i punktami na korpusie. Ten właśnie ptak od ponad stu lat nie daje spokoju badaczom. Dawniej jednoznacznie identyfikowano go z orłem. Jednak od dekad specjaliści nie mają już takiej pewności. Pojawiła się interpretacja jako koguta, gołębicy (symbolu Ducha świętego), a w końcu... pawia.
Najbardziej narzucającą się na myśl symbolikę orła można poddawać w wątpliwość chociażby z tego powodu, że heraldyczny orzeł pojawia się u Piastów dopiero 200 lat później. A korona na głowie orła nie była znana ani w starożytności, ani we wczesnym średniowieczu. Również pojawia się znacznie później niż ptak na denarze Chrobrego.
Tezę o pawiu przedstawił Stanisław Suchodolski, wybitny znawca numizmatyki piastowskiej. Po pierwsze, pionowe kreski na głowie ptaka to charakterystyczny pawi czubek z piór, rozpoznawalny niezależnie od czasu i miejsca. Po drugie, rozpostarty wachlarzowo ogon jest cechą pawia albo koguta – z tą różnicą, że końce piór kogucich opadają, a tu wznoszą się ku górze. Po trzecie, podobne wyobrażenia pawia – z czubkiem i uniesionym ogonem – pojawiają się na monetach czeskich z tego samego okresu, co wskazuje na bezpośrednie inspiracje tamtejszą sztuką menniczą.
Żaden ptak nie był w pierwszych wiekach chrześcijaństwa tak bogaty w znaczenia jak paw. Jego symbolika pochodziła z kilku źródeł naraz – antycznego, orientalnego i biblijnego.
W tradycji antycznej paw był atrybutem Junony, królowej bogów, i jako taki gościł na monetach cesarzowych, zwłaszcza wybijanych dla ich uczczenia po śmierci – consecratio. Był zatem od początku ptakiem granicy między życiem a tym, co po nim.
Wczesne chrześcijaństwo przejęło i przeistoczyło ten symbol. Kluczowe było przekonanie, obecne już u Augustyna i Ambrożego, że ciało pawia nie ulega rozkładowi. Stąd wyrastał chrześcijański sens tego ptaka jako symbolu nieśmiertelności i zmartwychwstania. Paw, który co roku traci swoje wspaniałe pióra i odradza się w nowej chwale, stał się obrazem duszy przechodzącej przez śmierć ku wiecznemu życiu.
W sztuce sakralnej V i VI wieku paw jest wszechobecny. Mozaiki Rawenny roją się od pawi ustawionych po obu stronach Drzewa Życia lub Chrystusa jako Dobrego Pasterza. Dwa pawie pijące z jednego naczynia to jeden z najpopularniejszych motywów sztuki wczesnochrześcijańskiej. To symbol dusz karmionych wodą życia wiecznego, źródłem której jest Chrystus. Motyw ten pojawia się na sarkofagach, mozaikach posadzkowych, kapitelach, cyboriach, relikwiarzach z kości słoniowej, tkaninach i manuskryptach przez całe średniowiecze.
W ikonografii paw towarzyszył przedstawieniom raju. Był też niekiedy utożsamiany bezpośrednio z Chrystusem: jego sto „oczu" na ogonie symbolizowało wszechwiedzę Bożą i nadzór Opatrzności nad stworzeniem. Wielobarwność upierzenia odczytywano jako obraz różnorodności cnót lub pełni Bożej chwały.
Symbolika pawia nie ograniczała się jednak wyłącznie do treści chrystologicznych. Ptak ten był też atrybutem świętych, zwłaszcza męczenników, bo śmierć za wiarę była w teologii pierwszych wieków najprostszą drogą do życia wiecznego, które paw uosabiał. Ta właśnie interpretacja wydaje się kluczowa dla zrozumienia monety Chrobrego.
Suchodolski zaproponował hipotezę, że paw na denarze Chrobrego może symbolizować świętego Wojciecha – męczennika, który osiągnął życie wieczne. Przemawia za tym kilka faktów. Moneta powstała niedługo po zjeździe gnieźnieńskim i ustanowieniu metropolii pod patronatem Wojciecha, a sam święty był w tekstach Brunona z Kwerfurtu nazywany „rzadkim ptakiem". Co więcej, analogiczny paw pojawia się na czeskiej monecie Brzetysława I w kontekście kultu świętego Wacława, również męczennika. Paw jako symbol nieśmiertelności patrona byłby zatem wspólnym językiem symbolicznym tamtej epoki.
Dodatkowym tropem są Drzwi Gnieźnieńskie, gdzie w bordiurze lewego skrzydła widnieje wizerunek pawia, łączący się ze sceną wypędzenia czarta z opętanego. Tu ptak symbolizuje życie wieczne, które otwiera się po przezwyciężeniu zła.
Kiedy złożyć wszystkie elementy monety razem, wyłania się spójny obraz. Napis Princes Polonie ogłasza nowe państwo i jego wyjątkowego władcę – nie króla, lecz kogoś ponad księciem, w cesarskim kręgu wpływów. Krzyż na rewersie zakotwicza to państwo w chrześcijańskiej cywilizacji Zachodu. Paw na awersie wpisuje całość w porządek sakralny, oddając hołd patronowi nowej metropolii i wyrażając chrześcijańską nadzieję zmartwychwstania.
Komentarze (0)