Masakra kobiet i dzieci sprzed 3000 lat. Walka o wpływy i ofiara na południu Europy
Kobiety i dzieci były celem jednej z największych prehistorycznych masakr w Europie. Badania na stanowisku Gomolawa w północnej Serbii ujawniły istnienie tam masowego grobu, w którym pochowano co najmniej 77 osób. Większość ofiar stanowiły kobiety i dzieci. Do masakry doszło około 2800 lat temu, a ofiary zostały zakatowane tępymi przedmiotami i były zabijane za pomocą broni białej. Był to zaplanowany z premedytacją akt masowej przemocy. Pochówek w Gomolawie jest wyjątkowy nie tylko ze względu na skalę masakry, ale również na związki pomiędzy ofiarami.
Gdy spotykamy prehistoryczne masowe groby o takiej właśnie demografii ofiar, spodziewamy się, że spoczywają w nich rodziny z zaatakowanej wioski. Gomolawa nas zaskoczyła. Analizy genetyczne pokazały bowiem, że większość ofiar nie była ze sobą spokrewniona. Nie łączyli ich nawet praprapradziadkowie. To niezwykłe w masowym prehistorycznym grobie, nie tego byśmy się spodziewali, gdyby byli to mieszkańcy tej samej wsi, mówi współautor badań, profesor Barry Molloy z University College Dublin. Wyjątkiem były trzy osoby, matka i jej dwie córki w wieku 7–9 lat.
Jakby jeszcze tego było mało, okazało się, że większość ofiar było płci żeńskiej. Ten brak pokrewieństwa oraz wiek i płeć ofiar wskazują, zdaniem naukowców, że masakra miała być ostrzeżeniem dla miejscowej ludności.
Grób II w Gomolawie odkryto w latach 70. ubiegłego wieku. Teraz uczeni zajęli się szczegółowym badaniem ofiar, których kości znajdują się w Muzeum Wojwodiny w Nowym Sadzie. Naukowcom udało się określić płeć 72 z 77 ofiar. Kobiety i dziewczęta stanowiły niemal 71% ofiar. Wśród 24 dorosłych było 21 (87%) kobiet, wśród 10 nastolatków dziewcząt było 7 (70%), a wśród 37 dzieci były 23 (62,2%) dziewczynki. Jedyne niemowlę było płci męskiej. W oczy rzuca się obecność młodych kobiet, które – ze względu na ich przydatność reprodukcyjną – rzadko lub wcale są spotykane w innych masowych grobach. Gomolawa jest więc miejscem wyjątkowym, a najbliższe podobne jej stanowisko to Fin Cop w Anglii, gdzie w masowym grobie z V/IV wieku przed naszą erą znaleziono wyłącznie kobiety i dzieci.
Co więcej, o wyjątkowości Gomolawy świadczy pierwszy z masowych grobów, który tam odkryto. Został on odsłonięty w 1954 roku w wyniku erozji. Znaleziono tam szczątki 36 osób, pierwotnie mogło być ich 54, a większość ofiar stanowiły osoby płci żeńskiej. Niestety, analiz dokonano wówczas na miejscu, kości nie zebrano. Jednak z dokumentacji wynika, że tamten masowy grób jest podobny do obecnie odkrytego pod względem demografii ofiar, obecności ceramiki, przedmiotów metalowych, zboża i szczątków zwierzęcych.
Analiza strontu ze szkliwa zębów ofiar z nowo odkrytego grobu wskazuje, że 35% ofiar wychowało się w promieniu dziesiątek kilometrów od Gomolawy. Jedna osoba się wyróżniała. Jej wzorzec izotopowy wykracza poza całą Dolinę Panońską, co wskazuje na bardzo odległe pochodzenie.
Żeby zrozumieć, co mogło wywołać masakrę, trzeba spojrzeć na szerszy obraz epoki. Gomolawa to tell, wzgórze, stanowisko archeologiczne powstałe w wyniku nawarstwiania się przez wieki kolejnych osad ludzkich. Osadnictwo datuje się tam od VI tysiąclecia przed naszą erą. Miejsce to było wykorzystywane przez setki pokoleń. Na początku I tysiąclecia p.n.e. znajdowało się ono na styku regionalnych tradycji kulturowych.
Jeszcze kilkaset lat wcześniej południe Niziny Panońskiej było zdominowane przez sieć potężnych fortyfikacji epoki brązu. Zostały one opuszczone w XIII-XII wieku p.n.e., co wskazuje na załamanie się struktur społeczno-politycznych. Nastąpił wzrost mobilności ludności. Znajdująca się nad Sawą Gomolawa mogła pełnić funkcję punktu orientacyjnego, wyznaczającego granice, tradycyjną przestrzeń przodków. W tym czasie na północy i zachodzie dominuje kultura pól popielnicowych, to kultura głównie epoki brązu. Na południu występuje ceramika w stylu Kalakača, wiązana z kulturą wczesnej epoki żelaza, a Gomolawa znajdowała się na zachodnich obrzeżach występowania tej ceramiki. W grobie znaleziono nie tylko ceramikę Kalakača, ale również ozdoby w stylu tracko-kimmeryjskim z kręgu euroazjatyckiego czy fibule z południowo-wschodniej Europy. To potwierdza, że Gomolawa była miejscem pogranicznym.
W IX wieku, gdy doszło do masakry, trwało powolne odradzanie się osadnictwa wokół dawnych, symbolicznie ważnych miejsc, jak właśnie Gomolawa. A równocześnie na te tereny zaczęły napływać nowe grupy, jak na przykład mobilni pasterze Mezőcsat, przybyli prawdopodobnie ze stepów euroazjatyckich.
Napięcia między społecznościami osiadłymi a napływowymi grupami mobilnymi, rywalizacja o ziemię i jej zasoby, zderzenie różnych ideologii użytkowania przestrzeni — wszystko to tworzyło wybuchową mieszankę. Gomolawa leżała dosłownie na granicy stref wpływów różnych tradycji kulturowych.
Dlaczego sprawcy masakry wybrali niespokrewnione ze sobą kobiety i dzieci? Autorzy badań stawiają tezę, że miał być to akt dominacji i próba przecięcia więzi łączących różne grupy. To kobiety zmieniały wówczas grupę rodzinną, ich przejście do innej grupy służyło nawiązywaniu więzi międzygrupowej. Powstawały sieci i związki, które napastnicy chcieli przerwać lub oznaczyć swoją dominacją. Celowe zabijanie kobiet i dzieci z wielu różnych, genetycznie niepowiązanych ze sobą grup oznaczało więc jednoczesne przecięcie nici tworzących rozległą sieć relacji społecznych, genealogicznych i ekonomicznych. Ofiary mogły zostać zgromadzone i złożone w grobie podobnie, jak gromadzono i składano cenne wotywne przedmioty.
Zaskakującym rysem pochówku jest fakt, że ciała złożono w grobie z wyraźną starannością. Szczątki były ułożone w określony sposób, nie nosiły śladów żerowania zwierząt — co oznacza szybkie pochowanie po śmierci. Dookoła jamy grobowej wkopano słupy, tworząc rodzaj upamiętnienia. Razem z ciałami pochowano ozdoby osobiste, ceramiczne naczynia na pokarm i napój, kości zwierząt — w tym niemal kompletny szkielet młodej krowy złożony na samym dnie jamy grobowej — a na grobie umieszczono połamane żarna. Spalonych nasion i przepalonej gliny było tak dużo, że całe miejsce nabrało charakteru ofiarnego lub rytualnego.
Szczegóły tych fascynujących badań zostały opisane w artykule A large mass grave from the Early Iron Age indicates selective violence towards women and children in the Carpathian Basin.
Komentarze (0)