Polska na szarym końcu. Mamy 39% analfabetów funkcjonalnych

11 czerwca 2026, 16:49 | Ciekawostki

W 2023 roku 31 krajów OECD, w tym Polska, przeprowadziło nowy cykl Programu Międzynarodowej Oceny Kompetencji Dorosłych – PIAAC. To największe na świecie badanie tego typu, mierzące trzy kluczowe umiejętności dorosłych: rozumienie tekstu, rozumowanie matematyczne oraz rozwiązywanie problemów. Wyniki, opublikowane na podstawie danych zebranych w latach 2022–2023, dostarczają wiedzy o tym, jak dorośli radzą sobie z podstawowymi wyzwaniami informacyjnymi i poznawczymi we współczesnym świecie. Polska nie wypada na tym tle dobrze.

Rozumienie tekstu definiowane jest jako zdolność wyszukiwania, odczytywania znaczeń, oceny i refleksji nad tekstem pisanym w celu realizacji zadań, pogłębiania wiedzy i uczestnictwa w życiu społecznym. Rozumowanie matematyczne to wyszukiwanie, wykorzystywanie i krytyczne rozumienie treści matematycznych w różnych sytuacjach życiowych. Adaptacyjne rozwiązywanie problemów to z kolei zdolność osiągania własnych celów w dynamicznej sytuacji, w której rozwiązanie nie jest od razu dostępne.

Badanie przeprowadzono wyłącznie z wykorzystaniem tabletów – była to ważna zmiana w stosunku do pierwszego cyklu, w którym część badanych korzystała z komputerów, a część z wersji papierowej. W Polsce wersję papierową w poprzedniej edycji ukończyło około 25% respondentów.

Najwyższe średnie wyniki w rozumieniu tekstu uzyskali mieszkańcy Finlandii (296 punktów), Japonii (289), Szwecji (284), Norwegii (281) i Holandii (279). Średnia OECD wyniosła 260 punktów. Identycznie ukształtował się ranking rozumowania matematycznego. Finowie uzyskali średnio 294 punkty, Japończycy – 291, w Szwecji było to 285 pkt., w Norwegii 285 pkt, a w Holandii 284 punkty. Średnia OECD to 263 pkt. W zakresie rozwiązywania problemów najwyższe wyniki uzyskały Finlandia i Japonia (po 276 punktów), następnie Szwecja (273), Norwegia (271) i Holandia (265 punktów), przy średniej OECD wynoszącej 251 punktów.

Polska we wszystkich trzech pomiarach znalazła się wśród krajów o najsłabszych wynikach. Średni wynik Polski w rozumieniu tekstu wyniósł 236 punktów. To wynik lepszy tylko od Portugalii (235 pkt.) i Chile (218 pkt.). W rozumowaniu matematycznym Polska uzyskała 239 punktów, znowu lepiej wyłącznie od Portugalii (238 pkt.) i Chile (214 pkt.), a w rozwiązywaniu problemów zaledwie 226 punktów, plasując się na przedostatnim miejscu – przed Chile (218 punktów).

Różnice w stosunku do czołówki są ogromne. Finlandia przewyższa Polskę o 60 punktów w rozumieniu tekstu i aż o 68 punktów w rozumowaniu matematycznym. Ale nawet w porównaniu z bliższymi geograficznie sąsiadami Polska wypada bardzo niekorzystnie. Różnica między Polską a Estonią wynosi około 45 punktów w rozumieniu tekstu i podobnie w matematyce, a to różnica porównywalna z mniej więcej jednym odchyleniem standardowym. Czechy i Słowacja przewyższają Polskę o około 25 punktów. Niemcy o 37 punktów w rozumieniu tekstu, o 34 punkty w matematyce i o 31 punktów w rozwiązywaniu problemów. Szwecja osiągała wyniki wyższe od polskich o 49 punktów w rozumieniu tekstu, 46 punktów w matematyce i 45 punktów w rozwiązywaniu problemów.

Wśród krajów Grupy Wyszehradzkiej i krajów bałtyckich Polska zajmuje ostatnie miejsce. Estonia konsekwentnie osiąga najwyższe wyniki w regionie, znacznie przewyższając pozostałe kraje. Na kolejnych miejscach plasują się Czechy i Słowacja z podobnymi wynikami, następnie Węgry i Litwa.

Autorzy raportu zaznaczają, że polskie wyniki są najprawdopodobniej zaniżone i należy je interpretować z ostrożnością. Polska spełniła standardy techniczne badania, jednak na ostateczne wyniki wpłynęły dwa główne czynniki.

Pierwszym jest niedoreprezentowanie osób z wyższym wykształceniem. Dane z polskiej próby  zaniżają odsetek osób lepiej wykształconych względem danych ze statystyk publicznych. Według GUS/Eurostat osoby z wyższym wykształceniem stanowią 34,4% populacji w grupie wiekowej 25–64 lata, tymczasem w ważonych danych PIAAC ich odsetek wyniósł jedynie 29,4%. Symulacje wskazują, że skorygowanie rozkładu wykształcenia poprawiałoby polskie wyniki o kilka punktów: w rozumowaniu matematycznym o około 3 punkty, w rozumieniu tekstu o niecałe 2,5 punktu.

Drugim i ważniejszym czynnikiem jest motywacja respondentów. W najnowszym cyklu zaobserwowano wyraźny wzrost odsetka szybkich odpowiedzi i pominiętych zadań. W obszarze rozumienia tekstu odsetek braków odpowiedzi wzrósł trzykrotnie: z 5,6% w 2012 roku do 14,2% w 2023 roku. W rozumowaniu matematycznym odsetek ten wzrósł aż czterokrotnie – z 2,5% do 9,6%. Odsetek odpowiedzi udzielonych w czasie poniżej 5 sekund wzrósł z 0,4% do 6,2% w rozumieniu tekstu i z 0,3% do 2,8% w matematyce. Średni czas poświęcony na zadanie zmniejszył się z 56,2 do 43,4 sekundy w rozumieniu tekstu.

Analizy pokazują, że motywacja wyjaśnia znaczną część obserwowanego spadku wyników. Gdy kontroluje się szybkie odpowiedzi i braki odpowiedzi, ubytek wyników zmniejsza się istotnie, choć nie znika całkowicie. Wyniki te silnie sugerują, że część obserwowanego słabego wyniku Polski to efekt niskiego zaangażowania respondentów, a nie wyłącznie rzeczywistego poziomu kompetencji.

Jednak nawet po uwzględnieniu tych korekt ewentualne poprawki nie zmieniłyby radykalnie pozycji Polski w rankingu.

Nawet zakładając pewne niedoszacowanie wyników, dane na temat odsetków osób z najniższymi umiejętnościami są niepokojące. W Polsce na poziomie 1. lub niższym w rozumieniu tekstu znalazło się aż 39% badanych. Co to oznacza w praktyce? Poniżej poziomu 1. plasują się osoby zdolne do czytania krótkich prostych tekstów na znajome tematy i zlokalizowanie w nich jednej dosłownie podanej informacji przy braku rozpraszających treści w tekście. Natomiast poziom 1. oznacza umiejętność czytania stosunkowo krótkich tekstów, wyszukiwanie jednej informacji, proste dopasowania lub wnioskowanie na niskim poziomie.

W rozumowaniu matematycznym odsetek osób z umiejętnościami na poziomie 1. lub niższym wyniósł 38%. Poziom poniżej 1. oznacza trudność z wykonywaniem jednego kroku obliczeń, a poziom 1. to umiejętność wykonania podstawowych działań matematycznych, jak dodawanie czy odejmowanie lub obliczać powszechnie znane procenty jak 25% czy 50%.

Jeszcze bardziej niepokojący jest obraz w zakresie rozwiązywania problemów: aż 48% Polaków miało umiejętności na poziomie 1. lub niższym. Poziom poniżej 1. oznacza tutaj umiejętność rozwiązywania bardzo prostych problemów, wymagających pojedynczego działania i trudności z wyszukiwaniem oraz integrowaniem informacji oraz z planowaniem kolejnych kroków. Osoby na poziomie 1. rozwiązują problemy z niewielką liczbą elementów przy jasno określonym celu, gdy rozwiązanie wymaga tylko kilku kroków, a problemy nie zmieniają się w trakcie rozwiązywania.

Próg 2. jest uznawany za praktyczny próg pozwalający na dobre radzenie sobie we współczesnym świecie. Innymi słowy, mamy w Polsce 39% analfabetów funkcjonalnych.

Dla porównania: w Niemczech wyniki poniżej 2. poziomu miało około 17% osób w rozumieniu tekstu i 16% w matematyce. W Czechach odpowiednio 19% i 18%. W Estonii zaledwie 8-9%.

Z drugiej strony, bardzo niewielu Polaków osiąga najwyższe wyniki. W Polsce poziom 4. w rozumieniu tekstu jest dostępny zaledwie dla 2,5% badanych, a w matematyce 3,7%. Poziom 5. jeszcze mniej – odpowiednio 0,3% i 0,5%. Dla porównania: w Niemczech na poziomie 4. lub 5. znalazło się 19% badanych w czytaniu i 18% w matematyce. W Czechach odpowiednio 14% i 16%. W Estonia jest to 29% w czytaniu i 22% w matematyce.

Szczególnie alarmującym sygnałem jest porównanie z pierwszym cyklem PIAAC z lat 2011–2012. W tym czasie wyniki Polaków uplasowały się w okolicach średniej OECD. Dziesięć lat później Polska plasuje się na szarym końcu, należąc do krajów z największymi spadkami.

Biegłość w czytaniu ze zrozumieniem spadła w Polsce o 31 punktów – to jeden z czterech najgłębszych spadków wśród wszystkich 27 krajów uczestniczących w obu cyklach. Na Litwie wynik obniżył się o 28 punktów, w Korei o 23, w Nowej Zelandii o 21. W rozumowaniu matematycznym Polska odnotowała spadek o 21 punktów – drugi najgorszy wynik, po Litwie (22 punkty).

Warto przy tym przypomnieć, że w pierwszym cyklu PIAAC Polska wykazała jeden z największych skokowych wzrostów w stosunku do badania IALS z lat 90. Teraz nastąpił dramatyczny regres.

Autorzy raportu analizują przyczyny tego spadku. Obok wspomnianego problemu motywacyjnego, zwracają uwagę na zmiany metodologiczne między cyklami (przejście z komputera i papieru wyłącznie na tablet, zmiany w badaniu osób o niskich umiejętnościach) oraz ewolucję nastawienia respondentów do udziału w badaniach społecznych. Coraz mniej osób jest skłonnych uczestniczyć w takich badaniach, a tendencja do zgadywania bez zaangażowania nasila się od lat.

Polskę wyróżnia też specyficzny wzorzec zmian: największe spadki odnotowano wśród osób z wyższym wykształceniem. Średni wynik tej grupy w rozumieniu tekstu obniżył się z 296,9 punktu w 2012 roku do 255 punktów w 2023 – to spadek o prawie 42 punkty. Dla porównania, osoby z wykształceniem poniżej średniego straciły niespełna 25 punktów. W większości krajów było odwrotnie: to osoby z niskim wykształceniem traciły relatywnie więcej.

W krajach OECD kobiety osiągają przeciętnie wyniki o 3 punkty lepsze od mężczyzn w rozumieniu tekstu. Mężczyźni z kolei uzyskują o 10 punktów więcej w rozumowaniu matematycznym i o 3 punkty więcej w rozwiązywaniu problemów.

W Polsce różnice między płciami są niewielkie. Wynoszą 3 punkty na korzyść kobiet w rozumieniu tekstu, 2 punkty na korzyść mężczyzn w matematyce i 1 punkt na korzyść mężczyzn w rozwiązywaniu problemów. Polska jest wręcz krajem o najmniejszej różnicy między płciami w wynikach testów mierzących umiejętności spośród wszystkich badanych krajów OECD.

Warto podkreślić, że w innych krajach europejskich obserwuje się wyraźniejsze podziały: w Finlandii różnica na korzyść kobiet w rozumieniu tekstu wynosi 11 punktów, we Francji – 9 punktów. W zakresie matematyki różnica na korzyść mężczyzn sięga w Szwecji 13 punktów, we Francji 11 punktów, w Finlandii 9 punktów.

Dane PIAAC wyraźnie pokazują, że w Polsce umiejętności systematycznie maleją wraz z wiekiem. Różnice między najmłodszymi (16–24 lata), a najstarszymi badanymi (55–65 lat) sięgają 27,3 punktu w matematyce, 25,4 punktu w rozumieniu tekstu i 23,5 punktu w rozwiązywaniu problemów.

Największy skok zaobserwowano między grupami 45-54 i 55-65 lat. Wyniki spadają tam o 14-19 punktów. Najwyższy odsetek osób z niskimi umiejętnościami (poziom 1. lub niższy) notowany jest w grupie 55–65 lat: 51,9% w rozumieniu tekstu, 50,3% w matematyce i aż 61,8% w rozwiązywaniu problemów. W grupie najmłodszych (16–24 lata) odsetki te są istotnie niższe: odpowiednio 32,1%, 30,7% i 39,6% – choć nadal jest to bardzo dużo.

Polska wyróżnia się na tle innych krajów tym, że najmłodsza kategoria wiekowa (16–24 lata) uzyskała najwyższe wyniki we wszystkich trzech dziedzinach. W większości krajów prym wiodą osoby w wieku 25–34 lata. Jednocześnie porównanie między cyklami badania pokazuje, że w Polsce największe spadki wyników notowane są właśnie w grupie najmłodszej – to jeden z niewielu krajów, gdzie tak się dzieje.

We wszystkich krajach uczestniczących w badaniu poziom wykształcenia jest jednym z najsilniejszych wskaźników wyników PIAAC. Polska nie jest wyjątkiem.

W Polsce dorośli w wieku 25+ z wykształceniem wyższym osiągają znacznie lepsze wyniki niż osoby z innych grup edukacyjnych. Wyniki kształtują się następująco: osoby z wykształceniem wyższym – 255,0 punktów w rozumieniu tekstu, 260,3 w matematyce i 239,2 w rozwiązywaniu problemów; ze średnim lub policealnym – odpowiednio 237,9, 243,3 i 229,0; z zasadniczym zawodowym – 220,8, 221,9 i 215,8; z wykształceniem gimnazjalnym lub niższym – 202,2, 195,2 i 195,7.

Istotna różnica widoczna jest między osobami z wykształceniem zasadniczym zawodowym a średnim: w matematyce sięga 21,4 punktu, w rozumieniu tekstu – 17,1 punktu, w rozwiązywaniu problemów – 13,2 punktu.

Interesujące jest jednak to, że – pomimo tej silnej zależności – wykształcenie, wiek i płeć wyjaśniają łącznie jedynie około 10% różnic w umiejętnościach dorosłych w Polsce. Oznacza to, że nawet wśród osób o podobnym wieku i poziomie wykształcenia istnieje ogromne zróżnicowanie kompetencji.

Warto też zaznaczyć, że w niektórych krajach poziom umiejętności osób z wykształceniem średnim może przewyższać poziom absolwentów wyższych uczelni w innych krajach. Finowie ze średnim wykształceniem uzyskiwali 288 punktów w rozumieniu tekstu, przewyższając tym samym osoby z wyższym wykształceniem z 19 spośród 31 krajów – w tym z Polski.

Autorzy raportu mocno akcentują, że mierzone umiejętności nie są jedynie akademicką miarą wiedzy – mają bezpośrednie przełożenie na życie społeczne, gospodarcze i polityczne.

Dorośli o niskich kompetencjach rozumienia tekstu częściej padają ofiarą dezinformacji, mają trudności z poruszaniem się w cyfrowym środowisku i ograniczone możliwości efektywnego uczestnictwa w procesach politycznych. Umiejętność rozumowania matematycznego warunkuje zdolność do podejmowania trafnych decyzji finansowych, zdrowotnych i obywatelskich – od oceny ryzyka kredytowego, przez dawkowanie leków, po interpretację sondaży przedwyborczych.

Osoby o wysokich kompetencjach lepiej radzą sobie na rynku pracy, szczególnie w erze automatyzacji i cyfryzacji, bo zdolność do nierutynowego przetwarzania informacji i podejmowania decyzji staje się coraz cenniejsza. Natomiast dorośli o niskich umiejętnościach są bardziej narażeni na bezrobocie, ich miejsca pracy są bardziej podatne na automatyzację, a samo uczenie się jest dla nich trudniejsze.

PIAAC 2023 pokazuje, że Polska należy do grona krajów z najsłabszymi wynikami wśród uczestników badania i to pomimo prawdopodobnego niedoszacowania tych wyników. W ciągu ostatniej dekady nastąpiło dramatyczne pogorszenie. Polska odnotowała jeden z największych spadków wyników ze wszystkich krajów biorących udział w obu cyklach, zarówno w rozumieniu tekstu, jak i w matematyce.

Niemal dwie piąte dorosłych Polaków ma poważne trudności z rozumieniem codziennych tekstów lub z wykonywaniem podstawowych operacji matematycznych. Co dziesiąta osoba nie radzi sobie nawet z najprostszymi zadaniami. Wśród osób najstarszych odsetek ten przekracza połowę. Jednocześnie Polska ma jeden z najniższych odsetków osób najbardziej kompetentnych.

Polski raport można przeczytać na stronie Instytutu Badań Edukacyjnych.

Polska PIAAC 2023 kompetencje dorośli