Żegnamy Birutė Galdikas, ostatnią z wielkich „Trimates Leakeya”
Przed trzema dniami zmarła Birutė Galdikas, ostatnia z „Trimates Leakeya” (termin „trimate” pochodzi od połączenia „tri” z „primate”). Tym mianem określano trzy słynne badaczki dużych małp człekokształtnych w ich naturalnym środowisku: zamordowaną w 1985 roku badaczkę goryli Dian Fossey, Jane Goodall, badaczkę szympansów o której śmierci informowaliśmy w ubiegłym roku, oraz Birute Galdikas, która przez 50 lat badała orangutany i walczyła o ocalenie tych niezwykłych zwierząt.
Birutė Marija Filomena Galdikas urodziła się 10 maja 1946 roku w Wiesbaden, gdzie w drodze do Kanady przebywali jej rodzice, uciekający przed Rosjanami okupującymi ich rodzinną Litwę i pozostałe kraje bałtyckie. Gdy Birutė miała 2 lata rodzina przeniosła się do Kanady. W wieku 6 lat dziewczynka wypożyczyła pierwszą książkę z biblioteki. Był to Curious George (Ciekawski George), książka dla dzieci opowiadająca o małpce George i opiekującym się nią Mężczyźnie w Żółtym Kapeluszu. George zafascynował dziewczynkę, która bardzo szybko zdecydowała, że chce zostać odkrywcą. I, jak mało kto, spełniła swoje marzenie.
Gdy Birutė miała 18 lat jej rodzina przeprowadziła się do USA. Dziewczyna dokończyła rok studiów na University of British Columbia w Vancouver, a resztę studiów z nauk przyrodniczych kontynuowała na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles. W 1966 roku ukończyła licencjat z psychologii i zoologii, a w 1969 roku zrobiła magisterkę z antropologii. Podczas studiów w Los Angeles spotkała słynnego paleoantropologa Louisa Leakeya i próbowała przekonać go do swojego projektu badań nad orangutanami. Początkowo Leakey nie był zainteresowany, jednak przekonała go pasja Galdikas.
W tym czasie orangutany były najsłabiej poznanymi z dużych małp. Zdobycie funduszy na badania zajęło Lekeyowi trzy lata. W końcu uparta Litwinka dołączyła, jako ostatnia, do grona trzech młodych kobiet, które pod patronatem Leakeya miały zyskać sławę i zmienić pogląd nauki na wielkie małpy człekokształtne.
W 1971 roku 25-letnia Galdikas przybyła ze swoim mężem do jednego z ostatnich prawdziwie dzikich miejsc na Ziemi, do Rezerwatu Tanjung Puting na Borneo. Gdy opuszczała USA jej wykładowcy powiedzieli, że tego co planuje, nie da się zrobić. Nie można badać orangutanów na wolności. To niezwykle tajemnicze skryte zwierzęta, żyjące w przepastnej niedostępnej puszczy.
A jednak dopięła swego. Założyła w dziczy „Camp Leakey” i zaczęła dokumentować orangutany. Już cztery lata później napisała główny artykuł do National Geographic, zwracając uwagę świata na niezwykłe zwierzęta zamieszkujące Borneo. Nie będzie przesadą stwierdzenie, że Galdiskas uratowała orangutany przez zagładą. Jeszcze w latach 20. XX wieku na świecie żyło prawdopodobnie ponad 230 000 orangutanów. Gdy Birutė przybyła na Borneo pozostało tam od 1000 do 4000 tych zwierząt.
Birutė Galdikas była pierwszym naukowcem, który zwrócił uwagę na niezwykle długie przerwy pomiędzy posiadaniem potomstwa przez orangutany (samice w Tanjung Puting rodzą średnio co 7,7 roku), skatalogowała ponad 400 typów żywności tych zwierząt, dostarczyła szczegółów na temat ekologii, organizacji społecznej i systemów kojarzenia się w pary.
W 1978 roku obroniła na UCLA doktorat z antropologii biologicznej. Przez niektórych była krytykowana za to, że mało publikuje i zachowuje wyniki badań dla siebie. Odpowiadała, że praca nad ochroną orangutanów i ich habitatów jest ważniejsza, niż badanie ich. Wkrótce po przybyciu na Borneo założyła centrum leczenia, rehabilitacji i ponownego wypuszczania na wolność orangutanów, które były przetrzymywane przez ludzi. W 1986 roku uczona założyła Orangutan Foundation International, organizację, która wspierała jej pracę i ratowanie orangutanów na całym świecie. Z czasem powstały też jej oddziały w różnych krajach.
Ta niezwykła kobieta przez dekady walczyła o ocalenie orangutanów, którym zagraża nasza chciwość. Ludzie wycinają lasy deszczowe, pozbawiając orangutany miejsca do życia. W ich miejsce zakładane są plantacje olejowca gwinejskiego (palmy olejowej) rośliny obcej na Borneo. Za tani szkodliwy dla zdrowia tłuszcz, który masowo trafia do naszych sklepów w chipsach, słodyczach, margarynie, żywności dla niemowląt, mydłach czy kosmetykach, orangutany płacą życiem. A my płacimy za ich zabijanie kupując produkty z tłuszczem palmowym. Birutė Galdikas, która znała orangutany i rzeczywistość na Borneo jak mało kto, mówiła przed czterema laty w wywiadzie dla „Dużego Formatu”: Jak żyć? Mogę jedynie poradzić, by nie kupować produktów zawierających olej palmowy. Bo zrównoważone plantacje olejowców gwinejskich nie istnieją. To ekościema.
I nawet jeśli nie obchodzi nas los orangutanów czy stan środowiska naturalnego, unikanie oleju palmowego jest dobrym pomysłem. W 2016 roku Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności opublikował raport, w którym stwierdzono, że olej palmowy i inne tłuszcze palmowe zawierają największe wśród tłuszczów roślinnych stężenie potencjalnie rakotwórczych związków chloropochodnych.
Birutė Galdikas zmarła 24 marca 2026 roku w Los Angeles z powodu nowotworu płuc.
Obecnie na świecie żyje około 105 tysięcy orangutanów borneańskich (status: zagrożone), około 14 tysięcy orangutanów sumatrzańskich (status: krytycznie zagrożone). Jeszcze bardziej dramatyczna jest sytuacja orangutana tapanulijskiego. Gatunek ten został odkryty w 2017 roku na niewielkim skrawku północnej Sumatry, gdzie zwierzęta były poddane olbrzymiej presji ze strony człowieka, żyły w ciągle kurczącym się i bardzo pofragmentowanym ekosystemie. W 2018 roku populację tego gatunku szacowano na 800 osobników. Pod koniec 2025 roku w Sumatrę uderzył cyklon Seynar. Ocena strat przyrodniczych wciąż trwa, ale naukowcy obawiają się, że mogło zginąć nawet do 10% populacji. Przy tak skrajnie małej liczbie zwierząt, śmierć nawet kilku samic oznacza pogorszenie perspektyw na przetrwanie. Dlatego też obecnie uznaje się, że orangutan tapanulijski jest gatunkiem na granicy przetrwania.
Komentarze (0)